Merkez Bankası Faiz Kararı ve Borsa: Asıl Etki Nereden Geliyor

Faiz kararının açıklanacağı gün piyasada garip bir sessizlik olur. Sabah işlem hacmi düşük seyreder, fiyatlar bir aşağı bir yukarı oynar ama kimse büyük pozisyon almak istemez. Herkes saatin gelmesini bekler. Karar düştüğü anda o sessizlik birkaç saniyede dağılır.

Bu sahneyi yıllardır izliyorum ve her seferinde aynı cümlelerle karşılaşıyorum. “Faiz arttı, borsa düşer.” “Faiz indi, şimdi borsa uçar.” Bu cümlelerde doğruluk payı var ama eksikler. Faizin borsaya etkisi tek bir kanaldan geçmiyor ve kararın kendisinden çok, kararın beklentiyle arasındaki fark belirleyici oluyor.

Faiz borsaya dört yoldan dokunur

Paranın alternatif maliyeti

En sade kanal bu. Mevduatın, devlet tahvilinin, para piyasası fonlarının getirisi politika faiziyle birlikte hareket eder. Faiz yükseldiğinde risksiz ya da düşük riskli araçlar daha cazip hâle gelir. Borsada risk almanın karşılığında beklediğin getiri de yükselir, çünkü “zaten bankada şu kadar alıyorum” dediğin çıta yukarı çıkmıştır. Bu, hisse senetlerine olan talebi zayıflatabilir. Faiz düştüğünde tersi olur; para daha yüksek getiri aramak için riskli varlıklara yönelebilir.

Değerlemedeki iskonto oranı

Bir şirketin değeri, gelecekte üreteceği nakitlerin bugüne indirgenmiş toplamı olarak düşünülebilir. Bu indirgemeyi yaparken kullandığın oran faizle doğrudan ilişkilidir. Oran yükselince, ileride gelecek aynı nakit bugün daha az değerli görünür. Bu yüzden faiz artışları özellikle kârının büyük kısmını uzak gelecekte bekleyen, büyüme hikâyesi anlatan şirketleri daha çok sarsar. Bugün kâr eden, nakit üreten olgun şirketler bu kanaldan daha az etkilenir.

Hayali bir hesap yapalım. Beş yıl sonra 100 birim nakit üretmesi beklenen bir iş düşün. Yıllık yüzde 10 ile indirgersen bugünkü karşılığı 62 civarındadır. Yüzde 20 ile indirgersen 40 civarına iner. Aynı nakit, sadece oran değiştiği için bugün üçte birden fazla daha az değerli görünüyor. Faizin değerleme üzerindeki ağırlığı bu kadar somut.

Şirketin kendi borcu

Faiz sadece yatırımcının hesap makinesinde değil, şirketin gelir tablosunda da yaşar. Kredi kullanan bir şirketin finansman giderleri faizle birlikte artar. Özellikle kısa vadeli, değişken faizli borcu yüksek şirketlerde bu etki hızlı görünür. Öte yandan net nakit pozisyonunda olan, kasasında borcundan fazla para tutan şirketler yüksek faiz ortamında faiz geliri elde edebilir. Bu yüzden bir faiz kararından sonra ben önce şirketin borç yapısına bakarım: ne kadar borç var, vadesi ne, sabit mi değişken mi. Bunun nasıl okunacağını bilanço yazısında anlattım.

Bankalar ayrı bir hikâye

Bankalar faizden en doğrudan etkilenen sektör ama etkinin yönü sanıldığı kadar basit değil. Bir bankanın kârlılığı büyük ölçüde kredilerden aldığı faiz ile mevduata ödediği faiz arasındaki farka bağlıdır. Mevduatlar genelde kısa vadeli olduğu için faiz değiştiğinde bankanın fonlama maliyeti hızla değişir, kredilerin bir kısmı ise eski oranlardan dönmeye devam eder. Bu yüzden faiz artışlarının ilk döneminde marjlar baskılanabilir, indirim döneminde ise genişleyebilir. Ama bu bir kural değil, bankanın bilanço yapısına göre değişen bir eğilim. Bir de kredi riski var: yüksek faiz uzun sürerse borçluların ödeme gücü zayıflar, bu da bankanın ayırdığı karşılıkları artırabilir.

Karar değil, sürpriz fiyatlanır

Faiz kararından önceki günlerde ekonomistlerin beklentileri derlenir, anketler yayımlanır. Piyasa bu beklentiyi büyük ölçüde fiyatlara yansıtmış olarak karar saatine gelir. Diyelim ki herkes belli bir miktarda artış bekliyor ve merkez bankası tam da onu yaptı. Bu durumda çoğu zaman büyük bir hareket görmezsin, çünkü haber zaten fiyatın içindedir. Hatta bazen “faiz arttı ama borsa yükseldi” gibi ilk bakışta tuhaf görünen günler yaşanır. Belki piyasa daha büyük bir artıştan korkuyordu ve gelen karar bu korkuyu boşa çıkardı.

Asıl sert hareketler sürprizlerde olur. Beklentiden büyük bir artış, beklenmedik bir indirim, kimsenin hesaba katmadığı bir sabit tutma. Ben karar sonrası ilk tepkiyi okurken her zaman kendime “beklenti neydi” diye sorarım. Rakamın kendisi tek başına pek bir şey söylemez.

Metnin dili bazen rakamdan önemlidir

Kararla birlikte yayımlanan metin, çoğu insanın atladığı kısım. Oysa piyasa için o metin bir sonraki toplantıların ipuçlarını taşır. Merkez bankası “sıkı duruş korunacak”, “gerekirse ek adımlar atılacak” gibi ifadeler kullanıyorsa ileriye dönük bir sinyal veriyordur. Bir önceki metne göre tek bir kelimenin değişmesi bile fiyatlamayı etkileyebilir.

Ben karar metinlerini bir önceki metinle yan yana koyup okurum. Hangi cümle çıkarılmış, hangisi eklenmiş, ton yumuşamış mı sertleşmiş mi. Bu küçük alışkanlık, aynı kararın neden bir sefer olumlu bir sefer olumsuz karşılandığını anlamamı çok kolaylaştırdı. Başta sıkıcı geliyor, kabul. Birkaç toplantı sonra kalıpları tanımaya başlıyorsun.

Kur ve yabancı yatırımcı tarafı

Faiz kararının bir de kur üzerinden çalışan etkisi var. Yüksek faiz, yerel para cinsinden varlık tutmayı cazip hâle getirerek kura destek olabilir. Yabancı yatırımcı açısından da tablo önemli: hem faiz getirisi hem kur beklentisi, Türkiye’ye para getirip getirmeme kararını etkiler. Kurla borsa arasındaki ilişkiyi ayrı bir yazıda konuştuğum için burada uzatmayacağım.

Sadece şunu ekleyeyim: aynı faiz kararı bir yandan değerlemeyi baskılarken, öbür yandan kur istikrarı ve yabancı ilgisi üzerinden borsayı destekleyebilir. Hangisinin ağır basacağı o dönemin koşullarına bağlı. Fed’in kararlarının bu denkleme nasıl girdiğini de küresel piyasalar yazısında bulabilirsin.

Karar gününe dair kendi alışkanlıklarım

Karar saatinden hemen sonra işlem yapmaya çalışmak yaygın bir hatadır. Fiyat sıçradığında kaçırma korkusuyla alınır, düştüğünde panikle satılır. O ilk dakikalarda fiyatlar çok oynak olur, alış ve satış kademeleri arasındaki fark açılır, bir yöne giden fiyat birkaç dakika sonra tam tersine dönebilir. O kaosun içinde doğru karar vermek çok zor.

Şimdi farklı yapıyorum. Karar gününden önce elimdeki şirketlerin borç yapısını ve faize duyarlılığını bir kez daha gözden geçiriyorum. Kararı izliyorum ama o an işlem yapmıyorum. Metni okuyorum, piyasanın ilk tepkisini not alıyorum, bir iki gün sindirmesini bekliyorum. Kimi zaman ilk tepkinin bir kısmı geri alınıyor, kimi zaman tepki günlerce aynı yönde sürüyor. Hangisinin olacağını önceden bilemem, bilen de yok. Ama acele etmediğimde verdiğim kararlar belirgin şekilde daha iyi oluyor.

Faiz döngüleri uzun sürer. Bir artış ya da indirim süreci aylarca, bazen yıllarca devam eder ve şirketlerin finansallarına yansıması da zaman alır. O yüzden tek bir karar gününe aşırı anlam yüklememek gerekiyor. Pozisyon büyüklüğünü buna göre ayarlamak, karar günü stresini de ciddi ölçüde azaltıyor. Bunu risk yönetimi başlığı altında daha ayrıntılı ele aldım. Faiz kararının habercisi olan enflasyon verisini nasıl okuduğumu merak ediyorsan, o yazı da bunun devamı gibi.