Fed, ABD Verileri ve Emtia Fiyatları Borsa İstanbul'u Nasıl Etkiler

Sabah kalktığımda ilk baktığım şey Borsa İstanbul değil. Önce gece Amerika’da ne olduğuna, Asya’nın nasıl açıldığına, petrolün ve doların nerede durduğuna bakarım. Bunu yıllar içinde alışkanlık hâline getirdim, çünkü borsamızın açılışını çoğu zaman bizim dışımızdaki gelişmeler belirliyor.

Türkiye gelişmekte olan bir piyasa. Bu, küresel sermaye akımlarına açık olduğumuz ve dışarıdaki risk iştahının bizi doğrudan etkilediği anlamına geliyor. İçeride hiçbir şey olmasa bile dışarıda esen bir rüzgâr endeksi bir yöne savurabiliyor. Bu rüzgârın nereden estiğini anlamak, gündemi okumanın önemli bir parçası.

Fed neden bizim için önemli

ABD Merkez Bankası Fed’in faiz kararları, dünyanın en önemli fiyatlarından birini belirliyor: dolar cinsinden paranın maliyeti. Fed faizi yükselttiğinde ABD tahvilleri gibi görece güvenli varlıkların getirisi artar. Küresel yatırımcı için gelişmekte olan piyasalarda risk almanın cazibesi azalır. Para merkeze, yani ABD’ye doğru akma eğilimine girer. Dolar güçlenir, gelişmekte olan ülke paraları baskı altına girer.

Fed faiz indirdiğinde ya da indirim sinyali verdiğinde tersi olabilir. Daha yüksek getiri arayan para gelişmekte olan piyasalara yönelir ve bu, Borsa İstanbul’a yabancı girişi olarak yansıyabilir.

Ama burada da yurt içi faiz kararlarında olduğu gibi asıl belirleyici, beklentiyle gerçekleşme arasındaki fark. Fed kararından günler, hatta haftalar önce vadeli piyasalar olası kararı fiyatlar. Karar beklentiye uygun gelirse hareket sınırlı kalır. Asıl hareketi çoğu zaman kararla birlikte yayımlanan projeksiyonlar ve başkanın basın toplantısındaki ifadeler yaratır. Fed kararları Türkiye saatiyle genelde akşam, bizim piyasamız kapandıktan sonra açıklanır. Bu yüzden tepkiyi çoğunlukla ertesi sabah açılışta görürüz.

ABD verileri öğleden sonrayı hareketlendirir

Fed’in kararlarını şekillendiren ABD verileri de piyasaları hareket ettirir. En çok izlenenler istihdam verileri, enflasyon verileri, büyüme rakamları ve perakende satışlar. Bu veriler Türkiye saatiyle genelde öğleden sonra, borsamız açıkken açıklanır. O saatlerde Borsa İstanbul’da ani hareketler görmen tesadüf değil.

Mantık bizdeki enflasyon verisi ile aynı. Piyasa rakamın kendisine değil, beklentiden sapmasına bakar. ABD’de beklentiden güçlü bir istihdam verisi, ekonominin sağlam olduğunu gösterdiği için ilk bakışta iyi haber gibi görünür. Ama piyasa bunu “Fed faiz indirmekte acele etmez” diye okuyabilir ve risk iştahı düşebilir. Kötü haberin iyi, iyi haberin kötü fiyatlandığı bu dönemler, ilişkiyi bilmeyenler için çok kafa karıştırıcıdır. Ben de ilk yıllarımda “Amerika’da işsizlik düştü, bizim borsa neden düşüyor” diye şaşırır dururdum.

Dolar endeksi ve risk iştahı

Doların diğer büyük para birimlerine karşı değerini gösteren dolar endeksi, küresel risk iştahının iyi bir termometresi. Endeksin hızla yükseldiği dönemler genelde güvenli liman arayışına işaret eder. Böyle zamanlarda gelişmekte olan piyasalardan çıkış görülebilir.

Ben bir de ülkenin risk primini gösteren CDS’i izliyorum. CDS’i, Türkiye’nin borçlarını ödeyememe riskine karşı alınan bir sigortanın maliyeti gibi düşünebilirsin. Bu prim düştüğünde yabancı yatırımcı Türkiye’yi daha az riskli görüyor demektir; yükseldiğinde risk algısı artmış demektir. Küresel gelişmelerle içerideki gelişmelerin birleşik etkisini görmek için kullanışlı bir gösterge. Kurla borsa arasındaki ilişkiyi döviz yazısında ayrıca anlattım; dolar endeksi o tablonun küresel ayağı.

Emtia fiyatları: kimine maliyet, kimine gelir

Emtia fiyatlarının etkisi sektöre göre çok farklılaşıyor ve burada genelleme yapmak tehlikeli.

Petrolden başlayayım. Türkiye enerjide büyük ölçüde ithalata bağımlı. Petrol fiyatlarının yükselmesi ithalat faturasını büyütür, cari açığı artırır, enflasyonu yukarı iter. Makro açıdan bu genelde olumsuz okunur. Ama şirket bazında tablo farklılaşır. Yakıt maliyeti büyük olan ulaştırma şirketleri için petrol artışı doğrudan maliyet baskısı demek. Rafineri gibi işlerde ise etki ham petrol ile ürün fiyatları arasındaki farka, yani marja bağlıdır; ham petrolün yükselmesi her zaman zarar anlamına gelmez.

Altın ayrı bir konu. Türkiye’de altının hem yatırım aracı hem tasarruf alışkanlığı olarak çok güçlü bir yeri var. Küresel belirsizlik dönemlerinde altın fiyatları yükselebilir, bu da altın madenciliği yapan şirketlerin gelirlerini artırabilir. Öte yandan altına kayan tasarruf, bazen hisse senedinden çekilen tasarruftur.

Çelik, alüminyum, tarım ürünleri gibi diğer emtiaları da aynı şekilde düşünmek gerekiyor. Hammadde olarak kullanan için maliyet, üreten ve satan için gelir. Bir şirketin emtia fiyatlarına duyarlılığını anlamak için maliyetlerinin ve gelirlerinin hangi emtialara bağlı olduğunu bilmek şart.

Dış etkenler ile iç dinamikler

Borsa İstanbul’un dış gelişmelere bağlı olduğunu söyledim ama bunun da sınırları var. Yurt içi yatırımcının ağırlığının arttığı dönemlerde küresel piyasalarla bağ gevşeyebilir. Dünya borsaları yükselirken bizim piyasanın yatay gittiği ya da tam tersinin yaşandığı dönemler olur. İçerideki faiz politikası, enflasyon ve kur dinamikleri bazen dışarıdaki rüzgârdan daha güçlü eser.

Bu yüzden dışarıyı izlemek, içeriyi görmezden gelmek anlamına gelmiyor. Ben ikisini bir terazi gibi düşünüyorum. Bir kefede küresel risk iştahı, Fed, dolar ve emtia; öbür kefede yurt içi faiz, enflasyon, kur ve şirket bilançoları. Hangi kefenin ağır bastığı dönemden döneme değişiyor.

Sabah rutinim

Sabah baktığım şeyler çok karmaşık değil. ABD endekslerinin bir önceki günü nasıl kapattığı, vadeli kontratların seyri, Asya piyasalarının durumu, dolar endeksi, petrol, altın ve Türkiye CDS’i. Bir de o gün açıklanacak önemli bir veri ya da karar olup olmadığına ekonomik takvimden bakarım. Bu kontrol on dakikamı almaz ama günün nasıl açılabileceğine dair bir fikir verir.

Önemli olan bu bilgiyle ne yaptığın. Ben bunu işlem kararı için değil, beklentimi ayarlamak için kullanıyorum. Dışarıda sert bir satış varsa, açılışta benzer bir hareket görebileceğimi biliyorum ve o hareket karşısında şaşırıp panik yapmıyorum. Elimdeki şirketlerden hangisinin küresel gelişmelere daha duyarlı olduğunu önceden bilmek de bu sakinliğin bir parçası.

Küresel piyasaları takip etmeye başlamak ilk başta bunaltıcı gelebilir. Her şey birbirine bağlı görünür ve neyin neyi etkilediğini çözmek zordur. Ama birkaç ay düzenli takip edince bağlantılar netleşmeye başlıyor. Finansal okuryazarlık dediğimiz şey de biraz bu: dünyanın öbür ucunda olan bir şeyin senin cebine nasıl yansıdığını görebilmek. Bütün bu gürültüyü nasıl filtrelediğimi de uzun vadeli bakış açısı yazısında anlattım.