“Dolar yükseldi, borsa da yükseldi, bu nasıl iş?” Borsayı yeni öğrenirken ben de bu soruyu çok sordum; borsa gruplarında ve sosyal medyada hâlâ en sık karşılaşılan sorulardan biri. Kurla borsa arasındaki ilişki ilk bakışta kafa karıştırıcı, çünkü bazen aynı yöne, bazen ters yöne gidiyorlar. Bunun nedeni, kurun borsaya tek bir yoldan değil, birbirine zıt çalışabilen birkaç yoldan etki etmesi.
Endeks TL cinsinden ölçülür
İlk ayrım çok basit ama gözden kaçıyor. Borsa İstanbul’daki fiyatlar TL cinsinden. Kur yükseldiğinde, şirketlerin varlıkları ve kazanç kapasitesi dolar cinsinden aynı kalsa bile TL karşılıkları artar. Bu yüzden özellikle sert kur hareketlerinde endeksin TL bazında yükselmesi şaşırtıcı değil. Bu yükselişin bir kısmı sadece ölçü birimindeki değişim.
Ben endeksi hem TL hem dolar bazında takip ederim. TL bazında rekor kıran bir endeks, dolar bazında yerinde sayıyor ya da geriliyor olabilir. Yabancı yatırımcı da büyük ölçüde dolar bazlı düşünür. Senin portföyünün gerçekten değer kazanıp kazanmadığını anlamak için de bu ikinci bakış faydalı. Enflasyon ve kur aynı anda yükselirken TL bazındaki kazanç insana yanıltıcı bir güven hissi verebilir.
Şirket bazında tablo tamamen değişir
Kurun asıl ilginç etkisi şirketlerin işine dokunduğu yerde ortaya çıkar. Burada genelleme yapmak yerine şirketin gelir ve gider yapısına bakmak gerekiyor. Kaba bir sınıflandırma şöyle:
| Şirket yapısı | Kur yükselişinin ilk etkisi | Dikkat edilecek nokta |
|---|---|---|
| Geliri dövizde, maliyeti TL’de | Marj genişleyebilir | TL maliyetler (ücret, enerji) de zamanla artar |
| Geliri ve maliyeti dövizde | Görece nötr | Döviz borcu, stok yapısı |
| Geliri TL’de, maliyeti dövizde | Marj daralabilir | Fiyat artışını ne kadar hızlı yansıtabildiği |
| Döviz borcu yüksek, geliri TL’de | Kur farkı gideri, bilanço baskısı | Vade yapısı, korunma işlemleri |
Bu tablo bir başlangıç noktası, kural listesi değil. Her satırın içinde birbirinden çok farklı şirketler var.
İhracatçı her zaman kazanmaz
“Kur artınca ihracatçılar kazanır” cümlesi yarım doğru. Bir ihracatçının hammaddesi büyük ölçüde ithalse, kurun yükselmesi hem gelirini hem maliyetini artırır, net etki sınırlı kalır. Bir de enflasyon meselesi var: kur bir anda sıçrayabilir ama yurt içi maliyetler, ücretler, enerji fiyatları arkadan yetişir. Kurun enflasyonun gerisinde kaldığı, yani TL’nin reel olarak değer kazandığı dönemlerde ihracatçının marjı aslında daralır.
Yani ihracatçı için önemli olan nominal kur değil, reel kur. Kurun, şirketin maliyet artışlarına göre nasıl hareket ettiği. Ben bir ihracatçıya bakarken önce gelirinin ne kadarının yurt dışından geldiğine, sonra maliyetlerinin ne kadarının TL olduğuna bakarım. Bu bilgilerin önemli bir kısmı finansal tablo dipnotlarında ve faaliyet raporlarında yer alır.
İthalatçı için asıl soru fiyatlama gücü
Ürününü yurt dışından alıp içeride satan bir şirket, kur artışında doğrudan maliyet baskısı yaşar. Ama hikâye orada bitmiyor. Bu şirket güçlü bir marka, geniş bir dağıtım ağı ya da yüksek pazar payı sayesinde fiyatlarını hızla güncelleyebiliyorsa, etki geçici kalabilir. Hatta elinde eski kurdan alınmış stok varsa, kısa vadede stok kârı bile yazabilir. Asıl sıkıntı, fiyat artışını yansıtamayan, rekabetin yoğun olduğu, müşterinin fiyata çok duyarlı olduğu işlerde çıkar.
Döviz borcu sessiz risktir
Kur hareketlerinin en çok gözden kaçan etkisi bilançoda. Döviz cinsinden borcu olan ama gelirini TL olarak elde eden bir şirket, kur yükseldiğinde borcunun TL karşılığının büyüdüğünü görür. Bu fark gelir tablosuna kur farkı gideri olarak yansır ve faaliyetleri iyi giden bir şirketin net kârını bile silebilir. Şirketin net döviz pozisyonu, yani döviz varlıkları ile döviz borçları arasındaki fark, bu riski ölçmek için baktığım ilk yer. Bu tablo dipnotlarda verilir. Bilanço okuma alışkanlığı olmadan bu riski görmek zor.
Bazı şirketler bu riski türev işlemlerle korur. Bazı yatırımcılar ise kur farkı zararını “faaliyet dışı” diye bir kenara koyar. Faaliyet dışı olması, paranın gerçekten kasadan çıkmayacağı anlamına gelmiyor; borç ödendiğinde o kur farkı gerçek bir nakit çıkışına dönüşür.
Kur, faiz ve yabancı yatırımcı
Kurla borsa arasındaki ilişkinin bir de makro katmanı var. Sert ve beklenmedik kur hareketleri genelde ülke riskinin arttığı dönemlere denk gelir. Böyle zamanlarda yabancı yatırımcı çıkış yapabilir, merkez bankası faiz artırabilir, risk primleri yükselir. Bu da TL bazındaki “kur etkisi” yükselişini dengeleyen ya da tersine çeviren bir baskı yaratır.
Tersine, kurun sakin ve öngörülebilir olduğu dönemler yabancı yatırımcı için daha davetkârdır. Kur istikrarı bir yandan şirketlerin planlama yapabilmesini kolaylaştırır, öbür yandan dışarıdan gelen paranın kur riskini düşürür. Bu yüzden kur, borsa için hem bir ölçü birimi hem de bir güven göstergesi. Faiz kararları ve küresel gelişmeler de bu denkleme doğrudan girdiği için o yazılara da göz atmanı öneririm.
Kur hareketli günlerde ne yapıyorum
Kurun sert hareket ettiği günlerde ilk refleks “hangi hisse kazanır” diye ekranı taramak olmamalı. Önce takip ettiğin şirketlerin döviz pozisyonunu bilmen gerekir. Bu bilgiyi zaten şirkete ortak olmadan önce öğrenmiş olmalısın; kriz anında panikle dipnot karıştırmak nadiren doğru sonuç verir.
Sonra hareketin kalıcı mı geçici mi olduğuna dair kendi düşüncemi oluşturmaya çalışıyorum. Burada da dürüst olmak lazım: kurun nereye gideceğini kimse bilmiyor. O yüzden portföyü tek bir kur senaryosuna bağlamak yerine farklı yapıdaki şirketlerle dengelemeye çalışıyorum. Kur yükselişinden olumlu etkilenen işlerle olumsuz etkilenen işleri bir arada tutmak, tek yöne bahis yapmaktan çok daha az stres yaratıyor. Bu dengeleme mantığını risk yönetimi yazısında genel çerçevesiyle anlattım.
Bu yazı eğitim amaçlıdır, yatırım tavsiyesi değildir. İçerikte geçen kavram ve örnekler genel bilgilendirme içindir; herhangi bir sermaye piyasası aracının alım ya da satımına yönelik öneri taşımaz. Yasal uyarının tamamı