Piyasalarda Risk Yönetimi

Piyasaya yeni giren biriyle konuştuğumda sohbet genelde aynı soruyla açılıyor: “Ne kadar kazanabilirim?” Ben de soruyu ters çeviriyorum: “Ne kadar kaybetmeye hazırsın?” Çoğu kişi bunu hiç düşünmemiş oluyor. Düşünmek istememiş de olabilir. Kaybı konuşmak hoş bir şey değil.

Ama piyasada uzun süre kalabilenlerle kısa sürede silinenler arasındaki fark, bence büyük ölçüde bu soruya verilen cevapta saklı.

Kayıpların matematiği adil değil

Risk yönetimini bana gerçekten anlatan şey bir kitap değil, basit bir hesap oldu. Sermayenin yüzde 50’sini kaybettiğinde, başa dönmek için yüzde 50 kazanman yetmiyor. Yüzde 100 kazanman gerekiyor.

Rakamlarla bakalım:

Bu tabloyu ilk kez kendi elimle hesapladığımda bir süre bakakalmıştım. Küçük kayıplar telafi edilebilir bir aralıkta kalıyor. Kayıp büyüdükçe geri dönüş katlanarak zorlaşıyor. Yüzde 70 kaybetmiş biri için başa dönmek, istisnai bir performans gerektiriyor. Üstelik o performansı yakalamaya çalışırken insan genelde daha fazla risk alıyor ve daha da derine batıyor.

Bu yüzden risk yönetiminin ilk amacı kazancı büyütmek değil, büyük kaybı engellemek. Gerisi bunun üzerine kuruluyor.

Hangi riskten bahsediyoruz

“Risk” kelimesi çok genel. Ben pratikte birkaç farklı türünü birbirinden ayırıyorum.

Fiyat riski en bilineni. Aldığın şeyin değeri düşebilir. Hisse, altın, döviz, fark etmez.

Yoğunlaşma riski, tüm parayı tek bir şirkete, tek bir sektöre ya da tek bir varlık türüne bağlamaktan doğuyor. Tek bir kötü haber bütün tabloyu değiştirebiliyor.

Likidite riski, satmak istediğinde karşında yeterli alıcı bulamamak. İşlem hacmi düşük hisselerde özellikle hissediliyor. Ekranda bir fiyat görüyorsun ama o fiyattan istediğin miktarı satamıyorsun.

Kaldıraç riski, borçla ya da kredili işlemle pozisyonunu büyüttüğünde ortaya çıkıyor. Kazancı büyüttüğü kadar kaybı da büyütüyor. Üstüne bir de zamanını elinden alıyor, çünkü belli bir seviyede pozisyonun senin isteğin dışında kapatılabiliyor. Beklemek isteseydin bile bekleyemiyorsun.

Kişisel risk ise bence en çok göz ardı edilen. Senin hayatındaki değişiklikler: iş, sağlık, aile. Piyasa ne yaparsa yapsın, bu taraf sağlam değilse en iyi plan bile bozulur.

Kaybetmeyi göze alamayacağın para

Kısa vadede ihtiyacın olacak parayla, borçla ya da evin geçimini sağlayan parayla piyasada bulunmak, sağlıklı karar vermeyi neredeyse imkânsız hale getiriyor. Bunu ahlak dersi olarak söylemiyorum, psikolojik bir gerçek olarak söylüyorum.

İnsan kaybedemeyeceği parayla işlem yaptığında her fiyat hareketini kişisel bir tehdit gibi yaşıyor. Normalde bekleyeceği yerde panikle satıyor, satması gereken yerde “kurtarırım” diye tutuyor. Planın ne kadar iyi olduğu fark etmiyor, çünkü plana uyacak sükûnet kalmıyor.

İlk yıllarımda bunu bizzat yaşadım. Elimdeki paranın neredeyse tamamı piyasadaydı ve küçük bir düşüşte bile uyuyamıyordum. Gece kalkıp bilgisayarı açtığım, kapalı piyasanın grafiğine bakıp durduğum oldu. Sonra parayı ikiye ayırdım: piyasada kalacak kısım ve ne olursa olsun dokunmayacağım kısım. Yatırımlarım çok değişmedi ama kararlarım değişti.

Planı işlemden önce yap

Risk yönetimi büyük ölçüde işleme girmeden önce yapılan bir iş. İçerideyken yapılan hesaplar duygularla kirleniyor.

Girmeden önce kendime sorduğum şeyler kabaca şöyle. Bu pozisyon yanlış giderse nerede yanıldığımı kabul edeceğim? O seviyeye gelirse toplam sermayemin ne kadarını kaybetmiş olurum? Bu kayıp beni sarsar mı, yoksa “olur böyle şeyler” diyebilir miyim?

Bu soruların cevabı pozisyonun büyüklüğünü belirliyor. Pek çok yatırımcı ters sırayla düşünüyor: Önce ne kadar alacağına karar veriyor, sonra riskini düşünüyor, ya da hiç düşünmüyor. Bence doğru sıra, önce riski belirleyip pozisyonu ona göre ayarlamak. Hesabın nasıl yapıldığını adım adım pozisyon büyüklüğü ve zarar-kes yazısında gösterdim.

Çeşitlendirme ve sınırları

Tüm yumurtaları aynı sepete koymamak eski bir söz ama hâlâ geçerli. Yine de çeşitlendirmenin sanıldığı kadar basit olmadığını söylemek lazım. Aynı sektörden beş hisse almak, beş farklı risk almak anlamına gelmiyor. Çoğu zaman aynı riski beş kere almak demek. Kötü bir dönemde hepsi birlikte düşebiliyor. Aynı şey tek bir temaya bağlı farklı şirketler için de geçerli. Hepsi aynı haberi bekliyorsa, o haber gelmediğinde hepsi birlikte hayal kırıklığı yaratıyor. Portföyüne bakıp “bunlar kaç farklı sebeple hareket ediyor” diye sormak, kaç kalem olduğunu saymaktan daha öğretici.

Gerçek çeşitlendirme, birbirinden farklı sebeplerle hareket eden varlıkları bir araya getirmekle ilgili. Hisse, sabit getirili araçlar, altın gibi farklı karakterdeki araçların nasıl çalıştığını yatırım araçlarını tanımak yazısında anlattım.

Duygular da bir risk kalemi

Risk tablolarında görünmeyen bir kalem daha var: senin kendi tepkilerin. Kâğıt üstünde mükemmel bir plan, ekran kırmızıya döndüğünde uygulanmıyorsa, o plan aslında yok demektir. Ben risk seviyemi belirlerken sadece matematiğe değil, o kaybı yaşadığımda nasıl davranacağıma da bakıyorum. Bu konuyu FOMO ve panik satışı yazısında daha ayrıntılı konuştum.

Risk sıfırlanmaz

Bu yazıyı okuyup “artık riskimi yönetiyorum, kaybetmem” sonucuna varmanı istemem. Risk yönetimi kaybı ortadan kaldırmıyor. Kayıpları küçük ve taşınabilir tutmaya çalışıyor. İyi yönetilen bir hesap da zarar görebilir. Zarar-kes emirleri bazen beklenen fiyattan çalışmaz, çeşitlendirilmiş bir portföy de genel bir düşüşte değer kaybedebilir.

Ama arada büyük bir fark var. Riskini yöneten biri kötü bir dönemden yara alarak çıkıyor. Yönetmeyen biri bazen hiç çıkamıyor. Piyasada ilk hedef, ertesi güne sermayeyle uyanabilmek.

Herkesin mali durumu, yaşı, sorumlulukları farklı. O yüzden “doğru risk seviyesi” diye herkes için geçerli tek bir rakam yok. Ama herkes için geçerli bir soru var, ve o soruyu her işlemden önce sormak gerekiyor: Bu yanlış giderse ne olur?