Pozisyon Büyüklüğü, Zarar-Kes ve Çeşitlendirme: Adım Adım Hesap

Risk yönetimi denince çoğu insanın aklına zarar-kes emri geliyor. Önemli, ama tek başına eksik. Zarar-kes sana nerede çıkacağını söylüyor, ne kadar büyük bir pozisyonla gireceğini söylemiyor. Asıl koruma ikisinin birlikte düşünülmesinden geliyor.

Bu yazıda biraz hesap var. Korkma, dört işlem yeterli.

Önce işlem başına risk

İlk karar, tek bir işlemde toplam sermayenin en fazla ne kadarını riske atacağın. Burada “risk” pozisyonun tamamı değil. Zarar-kes çalışırsa kaybedeceğin tutar.

Kısa vadeli işlem yapanlar arasında yaygın bir yaklaşım, işlem başına sermayenin yüzde 0,5 ile yüzde 2’si arasında bir oran belirlemek. Ben kendi işlemlerimde bu aralığın alt tarafını tercih ediyorum. Bu bir kural değil, bir tercih. Senin durumun farklı olabilir.

Neden bu kadar küçük? Çünkü üst üste kayıplar yaşanır. Her yöntemde yaşanır. Aşağıdaki tablo, her işlemde sabit bir oran riske atarken üst üste 10 kez yanılırsan sermayenin ne kadar eriyeceğini gösteriyor:

Yüzde 1 riskle on kere üst üste yanılmak can sıkıcı ama toparlanılabilir. Yüzde 10 riskle aynı seri hesabın üçte ikisini götürüyor. Risk yönetimi yazısında gösterdiğim gibi, yüzde 65 kayıptan sonra başa dönmek neredeyse imkânsız bir getiri istiyor.

Zarar-kes seviyesini belirlemek

Zarar-kes seviyesi rastgele bir yüzde olmamalı. “Yüzde 5 düşerse satarım” demek kolay ama piyasanın senin yüzde 5’inden haberi yok. Seviye, işlem fikrinin geçersiz hale geldiği yer olmalı.

Bunu nasıl belirlediğim işlemin türüne göre değişiyor. Bir destek bölgesinden alım yapıyorsam zarar-kes o desteğin biraz altında oluyor. Fiyat oranın altına kalıcı olarak inerse fikrim yanlış demektir. Bir direnç kırılımında giriyorsam, kırılan direncin altına geri dönüş bana yanıldığımı söylüyor. Bu seviyeleri grafikte nasıl okuduğumuzu teknik analiz bize ne anlatır yazısında anlattık.

Bir de hissenin olağan dalgalanmasını hesaba katmak gerekiyor. Gün içinde rahatça yüzde 4 oynayan bir hissede, girişin yüzde 1 altına konan zarar-kes büyük ihtimalle sıradan bir gürültüyle tetiklenir. Ben zarar-kesi hissenin normal salınımının dışında, ama fikrimin bozulduğu yerde tutmaya çalışıyorum.

Seviyeyi belirledikten sonra en önemli kural şu: İşlemdeyken aşağı çekmemek. Kârı korumak için yukarı taşınabilir. Aşağı taşımak ise yanıldığını kabul etmemenin en yaygın şekli. Bunu yıllarca yaptım. İşlem günlüğüm bana en büyük kayıplarımın bir kısmının tam da böyle oluştuğunu gösterdi.

Hesabın kendisi

Şimdi ikisini birleştirelim. Formül şöyle:

Lot sayısı = (Sermaye x İşlem başına risk oranı) / (Giriş fiyatı - Zarar-kes fiyatı)

Hayali bir örnekle:

• Sermaye: 100.000 TL
• İşlem başına risk: %1, yani 1.000 TL
• Giriş fiyatı: 40 TL
• Zarar-kes: 37 TL
• Hisse başına risk: 40 - 37 = 3 TL

Lot sayısı = 1.000 / 3, yaklaşık 333 lot. Pozisyonun toplam büyüklüğü 333 x 40 = 13.320 TL.

Burada şuna dikkat et. Sermayenin yaklaşık yüzde 13’ü kadar bir pozisyon açıyorsun, ama riskin yüzde 1. Zarar-kes çalışırsa kaybın yaklaşık 1.000 TL oluyor, 13.320 TL değil. Pozisyon büyüklüğü ile risk aynı şey değil. Bunu ilk anladığımda kafamda çok şey yerine oturmuştu.

Şimdi aynı hisse için zarar-kesi daha yakına, 38,50 TL’ye koyabildiğini düşün. Hisse başına risk 1,50 TL olur, lot sayısı 1.000 / 1,50, yani yaklaşık 666 lot. Pozisyon büyüyor, risk aynı kalıyor. Tersine, zarar-kesin uzak olması gerekiyorsa pozisyon küçülüyor. Pozisyon büyüklüğü zarar-kes mesafesine göre kendiliğinden ayarlanıyor. İşin güzel yanı da bu.

Yine de bir sınır koymakta fayda var. Zarar-kes çok yakın olduğunda formül sana sermayenin çok büyük kısmını tek bir hisseye yatırmanı söyleyebilir. Ben tek bir pozisyonun portföydeki ağırlığına ayrıca bir tavan koyuyorum.

Hesabın göstermedikleri

Bu hesap, zarar-kesin tam belirlediğin fiyattan çalışacağını varsayıyor. Gerçekte öyle olmayabilir. Fiyat bir gece kötü bir haberle boşluklu açılırsa ya da gün içinde çok hızlı düşerse emrin daha aşağıdan gerçekleşebilir. Taban fiyata kilitlenen bir hissede bir süre hiç satamayabilirsin. Bu yüzden hesapladığın risk bir üst sınır değil, bir hedef. Komisyonlar da bu hesaba eklenmeli.

Bir de toplam açık risk var. Aynı anda beş pozisyonun açıksa ve her birinde yüzde 1 risk taşıyorsan, kötü bir günde hepsi birden zarar-kese gelebilir. Ben toplam açık riskime de bir tavan koyuyorum.

Çeşitlendirme: kaç hisse değil, kaç farklı risk

Pozisyon büyüklüğü tek bir işlemi koruyor. Çeşitlendirme ise portföyün bütününü.

Sık gördüğüm bir yanılgı var. On farklı hisse almak otomatik olarak çeşitlendirilmiş olmak demek değil. On hissenin sekizi aynı sektördense, ya da hepsi aynı ekonomik gelişmeden aynı yönde etkileniyorsa, aslında tek bir riske on parça halinde girmişsin. Bankacılık hisseleri faiz beklentileriyle, ihracatçılar kur hareketleriyle, enerji şirketleri emtia fiyatlarıyla birlikte hareket etme eğiliminde. Bunlar genel eğilimler, her dönem geçerli değil, ama portföyü kurarken akılda tutmak gerekiyor.

Benim baktıklarım kabaca şunlar. Tek bir hissenin portföydeki ağırlığı ne kadar? Tek bir sektörün ağırlığı ne kadar? Hisse dışında, farklı sebeplerle hareket eden varlıklar var mı? Farklı araçların karakterini yatırım araçlarını tanımak yazısında anlattım.

Çeşitlendirmenin de sınırı var. Piyasanın genel olarak sert düştüğü dönemlerde birbirinden bağımsız sandığın varlıklar bile aynı yöne gidebiliyor. Çeşitlendirme kaybı ortadan kaldırmıyor, tek bir hatanın portföyü batırmasını zorlaştırıyor. Bir de aşırı çeşitlendirme var. Takip edemeyeceğin kadar çok pozisyon, hiçbirini doğru dürüst bilmemek demek.

Hepsini bir araya koyunca

Benim işlem öncesi sıram şöyle. Fikir oluşuyor. Grafikte ve şirket tarafında gerekçemi kontrol ediyorum. Fikrin bozulacağı seviyeyi, yani zarar-kesi belirliyorum. Risk oranımla lot sayısını hesaplıyorum. Bu pozisyonun portföydeki diğer pozisyonlarla aynı riski taşıyıp taşımadığına bakıyorum. Ve hepsini girmeden önce günlüğüme yazıyorum.

Bu sıranın hiçbir adımı kazanç vaat etmiyor. Kaybedeceğin işlemler olacak, bazıları üst üste gelecek. Amaç onları engellemek değil, onları taşıyabilecek bir yapı kurmak. Doğru boyutlanmış bir pozisyonda yanılmak sadece bir veri noktası. Yanlış boyutlanmış bir pozisyonda yanılmak ise bazen bir hesabın sonu. Bu kayıpları ekran başında sakin karşılayabilmek için FOMO ve panik satışı yazısına da göz atabilirsin.