FOMO ve Panik Satışı: Ekran Başındaki En Büyük Düşman

Bazı günler ekran yeşile boyanır. Takip listendeki her şey yükseliyor gibi görünür, sosyal medyada herkes kazancından bahseder, ve sen elinde nakitle oturuyorsundur. İçinde bir şey kıpırdamaya başlar. Herkes kazanıyor, ben kaçırıyorum.

Bazı günler de ekran kırmızıya boyanır. Elindeki her şey düşer, haberler karamsar, aklından tek bir cümle geçer: Daha fazla düşmeden çık.

Bu iki his birbirinin tam tersi gibi görünüyor ama aynı kaynaktan besleniyorlar. İkisi de bir planın yerine anlık bir duyguyu koyuyor. Ve ikisi de, gördüğüm kadarıyla, bireysel yatırımcıyı en çok yoran şey.

Kaçırma korkusu nasıl çalışır

FOMO, İngilizce “fear of missing out” ifadesinin kısaltması. Türkçesiyle fırsatı kaçırma korkusu. Bir şeyin hızla yükseldiğini gördüğünde, o yükselişin parçası olmadığın için hissettiğin rahatsızlık.

Tuhaf olan, bu korkunun genelde fiyat zaten epey yükseldikten sonra ortaya çıkması. Hisse sakin seyrederken kimse ondan bahsetmiyor. Birkaç gün üst üste sert yükselince herkesin dilinde oluyor. Sen de tam o anda, en çok konuşulduğu ve büyük ihtimalle en pahalı olduğu anda almak istiyorsun.

Senaryo genelde aynıdır. Gün içinde sert yükselen bir hisseyi duyarsın, akşam ona bakmadan duramazsın, ertesi sabah açılışta almaya çalışırsın. Çoğu zaman yükseliş tam o noktada yavaşlar ya da tersine döner. Bunu kötü şans sanmak kolaydır. Değildir. Trene herkes bindikten sonra binmeye çalışmanın doğal sonucudur.

Panik satışının anatomisi

Panik başka bir mekanizmayla çalışıyor. İnsan kaybı, aynı büyüklükteki kazançtan çok daha güçlü hissediyor. Bin lira kaybetmenin acısı, bin lira kazanmanın sevincinden ağır basıyor. Bu yüzden düşüş anlarında verilen kararlar, yükseliş anlarındakilerden daha da duygusal oluyor.

Panik satışının tipik hikâyesi şöyle ilerliyor. Bir hisseyi bir plan çerçevesinde almışsın. Fiyat düşmeye başlıyor. Önce “geçici” diyorsun. Biraz daha düşüyor, kaygılanıyorsun. Sonra kötü bir haber, sert bir gün, belki boşluklu bir açılış. O noktada plan unutuluyor, tek amaç acıyı durdurmak oluyor. Satıyorsun. Çoğu zaman da satışın düşüşün en derin noktalarına yakın gerçekleşiyor, çünkü senin gibi düşünen pek çok kişi de aynı anda satıyor.

Burada bir ayrım yapmam lazım. Önceden belirlenmiş bir zarar-kes seviyesinde çıkmak panik değil, disiplin. Panik, plan dışında, o anki duyguyla verilen satış kararı. Biri sistemin parçası, diğeri sistemin çöküşü. Zarar-kes seviyesinin nasıl belirlendiğini pozisyon büyüklüğü ve zarar-kes yazısında anlattım.

İkisinin ortak noktası

FOMO ile girilen bir pozisyon, sıklıkla panikle çıkılan bir pozisyona dönüşüyor. Çünkü planla değil heyecanla girmişsin. Nerede yanıldığını kabul edeceğini bilmiyorsun. Neden aldığını da tam bilmiyorsun, sadece “yükseliyordu” diyorsun. Fiyat geri çekilmeye başladığında elinde tutunacak hiçbir şey olmuyor ve heyecan korkuya dönüşüyor.

Bunu fark etmem uzun zaman aldı. Fark ettikten sonra düzeltmek de kolay olmadı. Duyguları kapatamıyorsun. Ben hâlâ hızlı yükselen bir şeyi görünce içimde aynı kıpırtıyı hissediyorum. Değişen tek şey, o kıpırtıya hemen cevap vermemem. Hissi bastırmaya çalışmıyorum, sadece onu bir bilgi olarak görüyorum. İçimde o heyecan varsa, büyük ihtimalle piyasada pek çok kişi de aynı heyecanı yaşıyordur. Bu da bana fiyatın artık sakin bir yerde olmadığını söylüyor.

Benim kullandığım frenler

Kendime koyduğum birkaç kural var, belki sana da fikir verir.

İlki basit bir bekleme süresi. Bir hisseyi plan dışında, sırf hareketini görüp almak istediğimde, o gün almıyorum. Ertesi güne bırakıyorum. Çoğu zaman ertesi gün o istek geçmiş oluyor. Geçmediyse, en azından bir gece düşünmüş ve gerekçemi yazmış oluyorum.

İkincisi, her işlemden önce çıkış seviyemi yazmak. Nereden alacağımı değil, yanılırsam nerede çıkacağımı. Bu seviyeyi yazamıyorsam o işlem bir plan değil, bir umut.

Üçüncüsü, seans saatlerinde sosyal medyayı ve grup sohbetlerini daha az takip etmek. Bilgi akışı faydalı ama duygu akışı da onunla birlikte geliyor. Başkalarının kazanç ekran görüntülerine bakarak verdiğim kararların bana bir faydası olmadığını gördüm. O görüntülerin kaybedilen tarafını zaten kimse paylaşmıyor.

Dördüncüsü, pozisyonlarımı rahat uyuyabileceğim büyüklükte tutmak. Belki en etkilisi bu. Pozisyon çok büyükse her hareket kişisel bir dramaya dönüşüyor. Küçük bir pozisyonla aynı düşüşü çok daha sakin izleyebiliyorsun. Bunun hesabını yukarıda bağlantısını verdiğim yazıda yaptım.

Ekranı kapatmak da bir beceri

Panik anlarında işe yarayan şeylerden biri, belki de en basiti, ekrandan uzaklaşmak. Fiyatı her saniye izlemek kararı daha iyi yapmıyor, sadece daha hızlı ve daha duygusal yapıyor. Planın varsa ve zarar-kes emrin girilmişse, ekranın başında oturmanın sana kattığı bir şey yok. Kalk, biraz yürü, bir çay iç.

Söylemesi kolay, biliyorum. Ama bir kere denediğinde, döndüğünde hâlâ aynı plana sahip olduğunu ve çoğu zaman o anki paniğin abartılı olduğunu görürsün. Görmezsen de en azından planı sakin bir kafayla yeniden değerlendirme şansın olur.

Geriye dönüp bakmak

Duygusal kararları fark etmenin en etkili yolu bir işlem günlüğüdür. Her işlemin yanına o anki ruh halini de yazarsan, en kötü işlemlerinin önemli bir kısmının “heyecanlı” ya da “korkmuş” diye not düştüğün işlemler olduğunu görebilirsin. Bunu kendi notlarında görmek, bir kitapta okumaktan çok daha etkilidir. Günlükte nelerin tutulabileceğini işlem günlüğü tutmak yazısında anlattım.

FOMO’nun panzehiri büyük ölçüde sabır. Bunu da borsada başarı sabırla başlar yazısında anlatmıştım.

Piyasa her gün yeni bir fırsat ve yeni bir korku üretiyor. Hepsine cevap vermek zorunda değilsin. Kaçırdığın her yükseliş bir kayıp değil, her düşüş de bir felaket değil. Bunu gerçekten içine sindirdiğin gün, ekran başındaki en büyük düşmanın biraz daha zayıflıyor.