Hisse, Fon, Tahvil, Eurobond, Altın: Yatırım Araçlarını Tanımak

Dükkândaki sohbetlerde “yatırım” denince akla üç şey gelirdi: döviz, altın, bir de arsa. Borsa biraz uzak, biraz da korkutucu bir şeydi. Fon diye bir şeyden bahseden olmazdı. Tahvil kelimesini ise sanırım ilk kez üniversitede, bir ders kitabında duydum.

Oysa her aracın kendine göre bir mantığı var. Neyin nasıl para kazandırdığını, daha önemlisi nasıl kaybettirdiğini bilmeden yapılan seçim, seçim değil tahmin oluyor. Aşağıda en sık karşılaşacağın beş araca kendi gözümden bakıyorum.

Hisse senedi

Bir hisse senedi aldığında bir şirketin küçük bir parçasına ortak oluyorsun. Bu ortaklık iki şekilde getiri sağlayabilir. Şirket kâr payı (temettü) dağıtırsa payını alırsın. Şirketin değeri artarsa hissenin fiyatı yükselebilir.

Kayıp tarafı da aynı mantıkla işliyor. Şirket kötü yönetilirse, sektörü zorlanırsa ya da piyasa genel olarak karamsar bir döneme girerse fiyat düşebilir. Şirket iflas ederse ortaklar en son sırada kalır, alacaklılar önce ödenir. Yani hisse senedinde yatırdığın paranın tamamını kaybetme ihtimali teorik bir ihtimal değil.

Hisseler bu listedeki araçlar arasında genelde en dalgalı olanlar. Kısa vadede çok sert hareketler görebiliyorsun. Bu dalgalanmaya katlanabilmenin yolu, neye ortak olduğunu bilmekten geçiyor. Bir şirketin finansal tablolarına nasıl baktığımızı bilanço okumayı bilmek, fiyat hareketlerini nasıl yorumladığımızı da teknik analiz bize ne anlatır yazısında anlattık.

Yatırım fonları

Fon, birçok yatırımcının parasının bir havuzda toplanıp bir portföy yöneticisi tarafından yönetildiği bir yapı. Sen fonun payını alıyorsun, fon da o parayla hisse, tahvil, altın, para piyasası araçları gibi şeylere yatırım yapıyor. Hangi araca ne oranda gireceği fonun türüne ve izahnamesine bağlı.

Fonun en büyük avantajı, küçük tutarlarla bile çeşitlendirilmiş bir portföye sahip olabilmen. Tek tek yirmi hisse almak ciddi bir sermaye ister. Bir hisse senedi fonu bunu senin yerine yapıyor.

Ama fon “güvenli” demek değil. Hisse ağırlıklı bir fon, hisse piyasasıyla birlikte düşer. Fonların yönetim ücreti ve başka giderleri var. Bunlar getiriden düşüyor ve uzun vadede fark yaratabiliyor. Bir fonu seçmeden önce ne tür araçlara yatırım yaptığına, masraflarına ve geçmişte ne kadar dalgalandığına bakmak gerekiyor. Geçmiş performans gelecek için bir söz değil. Bunu fon tanıtımlarının altında da göreceksin.

Bir de borsa yatırım fonları var. Borsada hisse gibi işlem görüyorlar, gün içinde alınıp satılabiliyorlar ve genelde bir endeksi ya da bir emtiayı takip ediyorlar.

Tahvil ve bono

Tahvil bir borç senedi. Devlet ya da bir şirket senden borç alıyor, karşılığında belli aralıklarla faiz (kupon) ödüyor ve vade sonunda anaparayı geri veriyor. Vadesi bir yıldan kısa olanlara genelde bono deniyor.

Basit görünüyor ama bir incelik var. Tahvili vadesinden önce satmak istersen piyasa fiyatından satarsın, ve bu fiyat faizlerle ters yönde hareket eder. Piyasada faizler yükselirse elindeki eski, düşük kuponlu tahvilin cazibesi azalır, fiyatı düşer. Faizler düşerse tersi olur. Vadeye kadar tutar ve ihraççı ödemelerini yaparsa bu dalgalanma senin için önemini yitirir. Ama vadeden önce çıkman gerekirse zararla çıkabilirsin.

Bir de kredi riski var, yani borç alanın parayı geri ödeyememe ihtimali. Devlet tahvilleriyle şirket tahvilleri arasındaki faiz farkının bir kısmı bu riskin fiyatı. Daha yüksek faiz veren bir şirket tahvili, piyasanın o şirketi daha riskli gördüğünü de söylüyor olabilir.

Enflasyonun yüksek olduğu dönemlerde sabit kuponlu bir tahvilin reel getirisi eksiye düşebilir. Bunu enflasyon ve reel getiri yazısında rakamlarla gösterdim.

Eurobond

Adı kafa karıştırsa da eurobond sadece euro cinsinden değil. Devletin ya da şirketlerin yurt dışı piyasalarda döviz cinsinden, çoğunlukla dolar ya da euro ile ihraç ettiği borç senetleri. Tahvilin döviz cinsinden versiyonu gibi düşünebilirsin.

Eurobondda üç risk bir arada. Faiz riski, tıpkı tahvilde olduğu gibi. Kredi riski, ihraççının ödeme gücüne bağlı. Bir de kur etkisi. Getirin döviz cinsinden olduğu için TL bazındaki sonucun kurun hareketine de bağlı. Kur senin lehine giderse TL karşılığı artar, aleyhine giderse azalır.

Eurobondlar genelde yüksek asgari alım tutarlarıyla satılıyor. Bu yüzden küçük yatırımcılar çoğu zaman bu araca eurobond fonları üzerinden ulaşıyor.

Altın

Altın bu topraklarda bir yatırım aracından fazlası. Düğünlerde takılır, yastık altında saklanır, nesilden nesile geçer. Annemin bir bilezik kutusu vardı, zor zamanlarda o kutu açılırdı. Belki o yüzden altına duygusal bağ hisseden çok insan var.

Yatırım olarak bakınca altının bir şirket gibi kâr üretmediğini, faiz ödemediğini bilmek gerekiyor. Getirisi tamamen fiyat değişiminden geliyor. Fiyatını küresel talep, dolar, faizler ve belirsizlik dönemleri etkiliyor. TL bazında ise kurun etkisi de büyük.

Altına sahip olmanın farklı yolları var: fiziki altın, bankalardaki altın hesapları, altın fonları, borsada işlem gören altına dayalı ürünler. Fiziki altında alış ile satış fiyatı arasındaki makas, işçilik ve saklama meselesi var. Hesap ve fonlarda bu yük azalıyor ama masraf yapısı değişiyor.

Altın da düşer. Uzun süre yatay da gidebilir. “Altın her zaman kazandırır” inancı, bana göre bu araçla ilgili en yaygın yanılgı.

Araçları bir arada düşünmek

Bu araçların her biri farklı ekonomik koşullarda farklı davranıyor. Hisselerin kötü gittiği bir dönemde altın ya da tahvil başka bir yöne gidebiliyor. Bazen de hepsi birlikte düşüyor, bunu da hesaba katmak lazım. Her birini anlamak, tek bir aracın kaderine bağlı kalmamanı sağlıyor.

Hangisinin sana uygun olduğu yaşına, hedeflerine, paraya ne zaman ihtiyaç duyacağına ve ne kadar dalgalanmaya katlanabileceğine bağlı. Burada kimseye “şunu al” demiyorum, demem de doğru olmaz. Benim önerim şu: İlgilendiğin her aracın nasıl kaybettirebileceğini, nasıl kazandırabileceğinden önce öğren. Farklı araçları bir portföyde nasıl düşündüğümü piyasalarda risk yönetimi ve pozisyon büyüklüğü ve zarar-kes yazılarında anlattım.