Borsaya Yeni Başlayanlar İçin İlk Adımlar

İlk kez bir aracı kurum uygulamasını açan biri için ekran kalabalıktır: bir sürü düğme, kısaltma, yanıp sönen renkli rakamlar. Hisse almak istersin, karşına “emir tipi” diye bir menü çıkar ve ne seçeceğini bilemezsin. Pek çok kişi bu noktada rastgele bir seçim yapar.

Aşağıdakiler, ilk hesabı açmadan önce bilinmesi gereken temel şeyler. Her teknik ayrıntıyı kapsamıyor. Amacım ilk hesabını açacak birinin kafasındaki temel soruları netleştirmek.

Başlamadan önce bir dakika

Hesap açmadan önce iki şeyi halletmiş olmanı öneririm. Birincisi, piyasaya ayıracağın paranın gerçekten kenarda duran, kısa vadede ihtiyaç duymayacağın para olması. İkincisi, birkaç temel kavrama aşina olmak. Bunlar için finansal okuryazarlık neden önemli yazısına göz atabilirsin.

Aracı kurum seçimi

Borsada bireysel olarak doğrudan işlem yapamıyorsun. Emirlerin, Sermaye Piyasası Kurulu’ndan (SPK) yetki almış bir aracı kurum ya da bu hizmeti veren bir banka üzerinden borsaya iletiliyor. Yani aracı kurum, seninle piyasa arasındaki kapı.

Kurum seçerken benim baktığım şeyler:

• Yetki durumu. Kurumun SPK’dan yetkili olup olmadığını kontrol etmek ilk iş. Yetkisiz platformlar, özellikle sosyal medyada reklamı dönen bazı yurt dışı siteler, ciddi risk taşıyor.
• Komisyon ve masraflar. İşlem başına komisyon, varsa hesap işletim ücreti, veri paketi ücretleri. Sık işlem yapacaksan küçük farklar zamanla büyük toplamlara dönüşüyor.
• Platformun kullanımı. Mobil uygulama ve masaüstü programı ne kadar anlaşılır? Emir girerken hata yapmanı zorlaştırıyor mu, kolaylaştırıyor mu?
• Ulaşılabilirlik. Bir sorun çıktığında karşında birini bulabiliyor musun?

Kurum ismi vermiyorum, bu tamamen senin ihtiyaçlarına bağlı. Birkaçını yan yana koyup karşılaştırmak en sağlıklısı.

Hesap açma

Artık çoğu kurumda hesap tamamen uzaktan, görüntülü görüşmeyle açılabiliyor. Kimlik ve adres bilgilerin isteniyor, bir de bazı sorulara cevap veriyorsun. Bu soruların arasında bir uygunluk ya da yerindelik testi bulunuyor: deneyimin, gelirin, risk algın gibi konular. Bu testi dürüstçe doldur. Kurumun sana hangi ürünleri sunabileceğini belirlemesine yardımcı oluyor, üstelik kendi risk iştahını düşünmen için iyi bir fırsat.

Hesabın açıldığında senin adına Merkezi Kayıt Kuruluşu’nda (MKK) bir kayıt oluşuyor. Aldığın hisseler aracı kurumun değil, senin adına bu sistemde tutuluyor. Varlıklarını e-Devlet üzerinden ya da MKK’nın kendi hizmetlerinden kontrol edebiliyorsun. Bunu ara sıra yapmanı tavsiye ederim. Aracı kurum ekranında gördüğünle MKK kaydının birbirini tutması gerekiyor.

Para yatırmak genelde kendi adına olan banka hesabından havale ya da EFT ile yapılıyor.

Emir türleri

İşte ilk gün beni şaşırtan kısım. Bir hisse almak ya da satmak istediğinde, bunu nasıl yapmak istediğini de söylemen gerekiyor. En sık kullanılanlar şunlar:

Limit emir

Ben işlemlerimin büyük kısmında limit emir kullanıyorum. “Bu hisseyi şu fiyattan almak istiyorum” diyorsun ve emir ancak o fiyat ya da daha uygunu oluştuğunda gerçekleşiyor. Kontrol sende. Bedeli ise şu: Fiyat senin seviyene hiç gelmezse işlem yapamayabilirsin. Kısmi gerçekleşme de olabiliyor. 100 lot istemişsin, 40’ı gerçekleşmiş, kalanı sırada bekliyor.

Piyasa emri

Piyasa emrinde fiyat belirtmiyorsun, sadece miktar. Emir, karşı tarafta bekleyen en iyi tekliflerden başlayarak gerçekleşiyor. Hızlı ama dikkat ister. Tahtası sığ, yani alım satım kademelerinde az miktar bekleyen bir hissede büyük bir piyasa emri girersen, birkaç kademeyi birden süpürüp ortalama maliyetini beklediğinden yukarı taşıyabilirsin. İlk zamanlarımda bunu yaşadım. Ekrandaki fiyat ile gerçekleşen ortalama fiyat arasındaki farkı görünce ne olduğunu anlamam biraz sürmüştü.

Bir de “piyasadan limite” emir var. Piyasa emri gibi o anki en iyi fiyattan işlem yapar, gerçekleşmeyen kısım ise o fiyattan limit emre dönüşür. İkisinin ortası diyebiliriz.

Stop emirleri

Stop emri, fiyat belirli bir seviyeye ulaştığında devreye giren şartlı bir emir. En yaygın kullanımı zarar-kes: “Fiyat şu seviyenin altına inerse sat.” Ekran başında olmadığın anlarda seni korumak için var.

Bilmen gereken önemli bir nokta var: Stop emri tetiklendiğinde illa o fiyattan gerçekleşmiyor. Fiyat bir anda boşluk bırakarak düşerse emrin daha aşağıdan gerçekleşebilir. Ayrıca bazı kurumlar bu tür emirleri kendi sistemlerinde tutup şart oluşunca borsaya iletiyor. Kullandığın kurumun bu konudaki işleyişini öğrenmek faydalı. Stop seviyesini nasıl belirlediğimi pozisyon büyüklüğü ve zarar-kes yazısında anlattım.

Emrin süresi

Emir girerken bir de geçerlilik süresi soruluyor. Günlük emir, seans sonunda gerçekleşmezse iptal oluyor. İptale kadar geçerli emir ise sen iptal edene ya da tanımlı süre dolana kadar bekliyor. Aklından çıkıp giden açık emirler sürpriz yaratabiliyor. Bekleyen emirlerine düzenli göz at.

Takas ve nakit

Hisse alıp sattığında para ile hissenin el değiştirmesi aynı anda olmuyor. Bir takas süresi var, işlemden sonraki iş günlerinde tamamlanıyor. Bu yüzden sattığın hissenin parası hesabında hemen “çekilebilir” olarak görünmeyebilir. İlk satışımda paranın neden çekilemediğini anlamamış, kuruma telefon açmıştım. Panik yapmaya gerek yok, sistem böyle işliyor.

İlk işlemler için önerim

Küçük başla. İlk aylarda amaç para kazanmak değil, sistemi tanımak. Emir girmeyi, iptal etmeyi, komisyonun nasıl kesildiğini, takasın nasıl işlediğini küçük tutarlarla öğren. Hata yapacaksın, herkes yapıyor. Küçük tutarlarda yapılan hata ucuz bir ders.

İlk günden bir işlem günlüğü tutmaya başla. Neden aldın, nereden aldın, ne olursa çıkacaktın? Bu alışkanlık bana yıllar kazandırdı. Neler yazdığımı işlem günlüğü tutmak yazısında anlattım.

Bir de şu: Bir hisseyi neden aldığını kendine açıklayabilecek kadar bilgi edinmeden alma. Bir şirketin finansallarına bakmaya başlamak için bilanço okumayı bilmek iyi bir giriş. Hangi aracın sana uygun olabileceğini düşünüyorsan, hisse dışındaki seçenekleri de yatırım araçlarını tanımak yazısında bulabilirsin.