Enflasyon, Reel Getiri ve Bileşik Getirinin Gücü

Para hakkındaki en rahatsız edici gerçeklerden biri şu: Hesaptaki rakam büyürken aslında daha az şey alabiliyor olabilirsin. Bir yatırımın yüzde kaç getirdiğine bakıp sevinmeden önce sorulması gereken soru basit: “Aynı sürede fiyatlar ne kadar arttı?”

Nominal ve reel

İki kavramı ayırmak gerekiyor. Nominal getiri, hesabında gördüğün rakamın artışı. Reel getiri ise enflasyondan arındırılmış getiri, yani paranın satın alma gücünde gerçekte ne kadar değişim olduğu.

Basit bir örnek, rakamlar tamamen hayali. Bir yıl boyunca paran yüzde 30 büyümüş olsun. Aynı yıl enflasyon da yüzde 25 olsun. Çoğu kişi “yüzde 5 kâr ettim” der. Kabaca doğru, ama tam değil.

Doğru hesap şöyle:

Reel getiri = (1 + nominal getiri) / (1 + enflasyon) - 1

Örneğimizde: 1,30 / 1,25 - 1 = 0,04. Yani yüzde 4.

Fark küçük görünüyor ama oranlar büyüdükçe açılıyor. Paran yüzde 60 büyüyüp enflasyon yüzde 50 olsaydı, basit çıkarma yüzde 10 derdi. Gerçek reel getiri ise 1,60 / 1,50 - 1, yani yaklaşık yüzde 6,7 olurdu. Yüksek enflasyonlu ortamlarda bu fark hiç de önemsiz değil.

Bir de şu durum var: Paran yüzde 20 büyüyüp enflasyon yüzde 25 olduysa, hesabındaki rakam artmış olsa bile satın alma gücün yaklaşık yüzde 4 azalmış demektir. Nominal kâr, reel zarar. Bunu ilk kez kendi hesabımda gördüğümde, “kazandım” dediğim bir yılın aslında yerinde saymak bile olmadığını anlamıştım.

Hangi enflasyon?

Resmi enflasyon bir sepetin ortalaması. Senin kişisel enflasyonun bundan farklı olabilir. Kirada oturan biriyle ev sahibi, çocuklu bir aileyle bekâr bir öğrenci aynı fiyat artışlarını yaşamıyor. Reel getiriyi düşünürken kendi harcama kalıbını da göz önünde tutmak faydalı. Ben kendi bütçemde hangi kalemlerin hızlı arttığını izlemeye başladığımda, birikim hedeflerimi de buna göre yeniden yazdım.

Bileşik getiri: zamanın çarpanı

Bileşik getiri, getirinin de getiri kazanması demek. İlk yıl ana paran büyür. İkinci yıl hem ana paran hem ilk yılın getirisi büyür. Bu böyle sürdükçe büyüme hızlanır.

Yine hayali bir örnek. 100.000 TL’nin her yıl reel olarak yüzde 8 büyüdüğünü varsayalım. Bu bir beklenti ya da vaat değil, sadece hesabı göstermek için seçilmiş bir sayı. Gerçek piyasalarda getiriler her yıl aynı olmaz, bazı yıllar eksiye döner.

Tabloda dikkatimi çeken şey şu. İlk 10 yılda para yaklaşık iki katına çıkıyor. Sonraki 20 yılda ise neredeyse beş kat daha büyüyor. Büyümenin büyük kısmı sona doğru geliyor. Bu yüzden bileşik getiride en değerli malzeme sermaye değil, zaman. Erken başlayan küçük bir tutar, geç başlayan büyük bir tutara yetişebiliyor.

72 kuralı

Kafadan hesap için kullandığım kaba bir yöntem var. 72’yi yıllık getiri oranına bölersen, paranın yaklaşık kaç yılda ikiye katlanacağını bulursun. Yüzde 8 için 72 / 8 = 9 yıl. Yüzde 6 için 12 yıl. Tam sonuç vermez ama kafanda hızlı bir resim oluşturur.

Aynı kural ters yönde de çalışıyor ve bence orada daha öğretici. Enflasyon yıllık yüzde 12 ise, yastık altında tuttuğun paranın satın alma gücü kabaca 6 yılda yarıya iner. Hiçbir şey yapmamak da bir karar, ve onun da bir maliyeti var.

Bileşik etkinin karanlık tarafı

Bileşik etki sadece getiride çalışmıyor. Masraflarda, borçta ve kayıplarda da çalışıyor.

Yıllık birkaç puan fazladan masraf ödediğin bir ürün ilk yıl önemsiz görünür. Ama yıllar boyunca her yıl getirinin bir kısmını kesince birikimin ciddi bir bölümünü yemiş olur. Yukarıdaki örnekte yüzde 8 yerine yüzde 6 ile büyüseydin, 20 yılın sonunda 466.100 TL yerine yaklaşık 320.700 TL’n olurdu. Aradaki iki puanlık fark, sonuçta üçte bire yakın bir kayıp demek.

Kredi kartı borcu da aynı şekilde büyüyor. Ödenmeyen faiz anaparaya ekleniyor, bir sonraki ay ona da faiz işliyor.

Kayıplarda ise bileşik etki şöyle işliyor: Yüzde 50 kaybeden bir portföy, başa dönmek için yüzde 100 kazanmak zorunda. Bu yüzden büyük kayıplardan kaçınmak, bileşik getiriden yararlanabilmenin ön koşulu. Kaybın matematiğini piyasalarda risk yönetimi yazısında bir tabloyla göstermiştim.

Bu hesaplar kararlarıma nasıl yansıyor

Bir yatırımın getirisine bakarken artık her zaman reel getiriyi düşünüyorum. Nominal rakamın büyüklüğü beni etkilemiyor. Karşılaştırmayı aynı dönemin enflasyonuyla yapıyorum.

Masraflara eskisinden çok daha fazla dikkat ediyorum. Küçük görünen yüzdeler uzun sürede büyük paralar ediyor.

Sabrın matematiksel bir karşılığı olduğunu biliyorum. Bileşik getiri, sürekli girip çıkan, sermayesini sık sık bölen biri için pek çalışmıyor. Bu konuda uzun vadeli bakış açısı yazısı iyi bir tamamlayıcı.

Ve enflasyona karşı tek bir sihirli araç olmadığını kabul ediyorum. Hisse, altın, döviz, sabit getirili araçlar farklı dönemlerde farklı sonuçlar veriyor. Hiçbiri her dönemde enflasyonu geçeceğine dair bir söz vermiyor. Araçların nasıl çalıştığını yatırım araçlarını tanımak yazısında anlattım.

“Para durdukça erir” diye eski bir laf vardır. Gençken bunu sadece bir söz olarak duyardım, şimdi rakamlarıyla anlıyorum. Ama işin bir de öbür yüzü var. Doğru yönetilen para zamanla çalışmaya da başlayabiliyor. Zaman iki yönde de işliyor, hangi tarafında duracağın biraz da senin elinde.