Bilanço Okumayı Bilmek

İlk bilançoyu açtığımda hiçbir şey anlamamıştım. Borsaya merakım berber dükkânında çıraklık yaparken takip ettiğim haberlerle başlamıştı, ama haber izlemekle bir şirketi tanımak arasında büyük fark olduğunu ilk bilançoyu açınca anladım. KAP’tan rastgele bir şirketin finansal tablolarını açmıştım. Önümde onlarca satır, milyonlarca liralık rakamlar, “ertelenmiş vergi varlığı”, “kullanım hakkı varlıkları” gibi kulağa yabancı gelen kalemler. Yarım saat baktım, kapattım.

Sonradan anladım ki sorun bilançoda değil, benim okuma şeklimdeydi. Bilançoyu yukarıdan aşağı bir roman gibi okumaya çalışıyordum. Oysa bilanço bir fotoğraf. Fotoğrafa bakarken önce bütüne, sonra detaya bakarsın.

Bilanço aslında tek bir denklem

Bütün o kalabalığın altında basit bir eşitlik yatıyor:

Varlıklar = Yükümlülükler + Özkaynaklar

Şirketin elinde ne varsa (kasa, alacak, stok, makine, bina) bunlar ya bir borçla ya da ortakların koyduğu ve şirkette bıraktığı parayla finanse edilmiştir. Üçüncü bir kaynak yok. Bu yüzden bilançonun iki tarafı her zaman birbirine eşittir.

Bunu kafama oturtunca sol tarafa “şirketin neyi var”, sağ tarafa “bunu kimin parasıyla almış” diye bakmaya başladım. Her şey bir anda daha anlamlı hâle geldi.

Bir şey daha: bilanço belirli bir günün resmidir. Dönem sonundaki tarih neyse, rakamlar o günün akşamındaki durumu gösterir. Ertesi gün şirket büyük bir kredi çekmiş olabilir, stoklarını eritmiş olabilir. O yüzden tek bir bilançoya değil, art arda birkaç döneme bakmak çok daha fazla şey söyler.

Varlıklar tarafı

Varlıklar ikiye ayrılır: dönen ve duran.

Dönen varlıklar bir yıl içinde nakde dönmesi beklenen kalemlerdir. Nakit ve nakit benzerleri, ticari alacaklar, stoklar, peşin ödenmiş giderler burada durur. Bu bölümde ilk baktığım şey ticari alacaklarla satışlar arasındaki ilişki. Satışlar yerinde sayarken alacaklar şişiyorsa şirket mal satıyor ama parasını toplayamıyor olabilir. Stoklarda da aynı mantık geçerli. Satışların çok üzerinde büyüyen stok, bazen ileride gelecek bir indirim baskısının habercisidir.

Duran varlıklar ise şirketin uzun süre kullanacağı şeyler: maddi duran varlıklar (fabrika, makine, arsa), maddi olmayan duran varlıklar (yazılım, lisans, marka hakları), şerefiye, uzun vadeli finansal yatırımlar. Sanayi şirketlerinde bu bölüm ağır basar, hizmet şirketlerinde hafif kalır.

Şerefiyeye ayrıca dikkat ederim. Bu kalem, şirketin geçmişte başka bir şirketi defter değerinin üzerinde bir fiyatla satın aldığını gösterir. Kendi başına kötü bir şey değil. Ama özkaynağın büyük kısmını şerefiye oluşturuyorsa, elle tutulur varlık sandığımdan az demektir.

Yükümlülükler tarafı

Burada da kısa ve uzun vade ayrımı var. Kısa vadeli yükümlülükler bir yıl içinde ödenecek borçlardır: banka kredilerinin kısa vadeli kısmı, tedarikçilere olan ticari borçlar, ödenecek vergiler, müşterilerden alınan avanslar. Uzun vadeli tarafta vadesi bir yıldan uzun krediler, ihraç edilmiş tahviller, kıdem tazminatı karşılıkları gibi kalemler yer alır.

Yeni başlayanların çoğu “borç” kelimesini görünce irkiliyor. Halbuki her borç aynı değil. Tedarikçiye olan ticari borç çoğu zaman faizsizdir ve işin doğal akışının parçasıdır. Asıl üzerinde durulması gereken finansal borçlar, yani faiz ödenen banka kredileri ve tahviller. Bunun bir de vade boyutu var. Uzun vadeli bir yatırımı kısa vadeli krediyle finanse eden şirket, kredileri yenileme zamanı geldiğinde sıkışabilir. Bu konuyu borçluluk oranlarını anlattığım yazıda daha ayrıntılı ele aldım.

Özkaynaklar, yani ortakların payı

Özkaynak, varlıklardan bütün borçlar düşüldüğünde geriye kalan kısım. İçinde ödenmiş sermaye, sermaye düzeltme farkları, kârdan ayrılan yedekler, geçmiş yıllar kârları ve dönem net kârı bulunur.

Özkaynağın yıllar içinde nasıl büyüdüğü bana çok şey anlatır. Sürekli sermaye artırımıyla, yani ortaklardan yeni para toplayarak büyüyen bir özkaynak ile kendi kârını biriktirerek büyüyen bir özkaynak aynı şey değil. İkincisi şirketin kendi ayakları üzerinde durduğunu gösterir.

Konsolide tablolarda özkaynak “ana ortaklığa ait” ve “kontrol gücü olmayan paylar” diye ikiye ayrılır. Hisse sahibi olarak seni ilgilendiren kısım genelde ana ortaklığa ait olan. Oran hesaplarken bu ayrımı atlamak çok sık yapılan bir hata.

Küçük bir örnek

Hayali bir X şirketi düşünelim. Sade rakamlarla bilançosu şöyle olsun (milyon TL):

İlk bakışta ne görüyorum? Toplam finansal borç 230 milyon (90 + 140), kasadaki nakit 50 milyon. Net borç 180 milyon. Özkaynak 200 milyon olduğuna göre şirket, ortakların parasına yakın büyüklükte net borçla çalışıyor. Dönen varlıklar 250 milyon, kısa vadeli yükümlülükler 160 milyon. Kısa vadeli ödeme gücü şimdilik rahat görünüyor.

Bu tablo tek başına “iyi” ya da “kötü” demiyor. Bu borçla ne kadar kâr ettiğini ve faizini rahat ödeyip ödemediğini anlamak için gelir tablosuna, kasaya gerçekten giren parayı görmek için de nakit akış tablosuna geçmem gerekiyor. Üç tablo birlikte okununca hikâye tamamlanıyor.

Benim okuma sıram

Zamanla kendime bir alışkanlık edindim. Bir bilançoyu açtığımda önce toplamlara bakıyorum: varlık ne kadar, borç ne kadar, özkaynak ne kadar. Sonra bir önceki dönemle yan yana koyuyorum ve en çok değişen kalemleri işaretliyorum. Büyük bir değişiklik varsa dipnotlara iniyorum.

Dipnotlar KAP’ta en çok vakit geçirdiğim yer. Ana tablo sana “ne” olduğunu söyler, dipnot “neden” olduğunu. Kredilerin hangi para birimiyle alındığı, vadelerin nasıl dağıldığı, alacakların ne kadarının vadesinin geçtiği, şirketin kimlere teminat verdiği hep orada yazar. Bir kalemi anlamadıysan cevabı büyük ihtimalle dipnottadır.

Bir de şunu fark ettim. Aynı sektördeki iki şirketin bilançosunu yan yana koymak, tek bir şirketi saatlerce incelemekten daha öğretici. Neyin normal neyin tuhaf olduğunu ancak karşılaştırınca görüyorsun. Bunu sektör karşılaştırması yazısında anlattım.

Bilançonun göstermedikleri

Muhasebe kurallarına göre hazırlanan bir tablo, şirketin değerini birebir göstermez. Marka gücü, yönetimin kalitesi, sektördeki rekabet, müşteri sadakati bilançoda doğrudan görünmez. Ayrıca bazı varlıklar tarihi maliyetle, bazıları yeniden değerlenmiş tutarla tutulur. İki şirketin maddi duran varlıklarını kıyaslarken bu farkı hesaba katmak gerekir.

Yüksek enflasyon dönemlerinde uygulanan enflasyon muhasebesi de tabloları ilk kez okuyan biri için kafa karıştırıcı olabiliyor. Rakamlar dönem sonundaki satın alma gücüne göre düzeltildiği için, önceki dönemlerle kıyaslarken hangi bazda sunulduğuna bakmak lazım.

Bunları bilmek bilançoyu değersiz yapmıyor, tam tersine onu doğru yere koyuyor. Bilanço bir şirketi anlamanın başlangıç noktası, bitiş çizgisi değil. Bu bakışın neden önemli olduğunu finansal okuryazarlık yazısında da konuşmuştuk.

Bilanço okumak bir süre sonra refleks hâline geliyor. İlk birkaç şirkette sıkılacaksın, aynı terimi on kez arayacaksın. Bu normal. Ama onuncu bilançodan sonra gözün rakamlar arasında neyin tuhaf durduğunu kendiliğinden yakalamaya başlıyor. “Her Gün Analiz Eğitimi” fikrinin özü de bu: her gün bir tane aç, beş dakika bak, sadece bir kalemi anlamaya çalış. Zamanla birikiyor.