Gelir Tablosunu Satır Satır Okumak

Bir şirket için “çok kâr ediyor” dendiğinde ilk sorduğum şey hangi kârdan bahsedildiği oluyor. Çünkü gelir tablosunda tek bir kâr yok. Brüt kâr var, esas faaliyet kârı var, FAVÖK var, vergi öncesi kâr var, net kâr var. Hepsi farklı bir şey anlatıyor ve birini diğerinin yerine koyunca yanlış sonuca varmak çok kolay.

Gelir tablosunu ben yukarıdan aşağı akan su gibi düşünüyorum. En üstte şirketin satıştan elde ettiği gelir var. Her basamakta bir gider kalemi bu sudan bir miktar alıyor. En altta ortaklara kalan kısım, yani net kâr birikiyor. Hangi basamakta ne kadar su kaybedildiğini görmek, şirketin nerede güçlü nerede zayıf olduğunu gösteriyor.

Hayali X şirketi üzerinden gidelim. Bir yılda 1.000 milyon TL satış yapmış olsun.

En üst satır: hasılat

Hasılat, şirketin ana faaliyetinden elde ettiği satış gelirinin iadeler ve iskontolar düşüldükten sonraki hâli. Büyüme dendiğinde çoğu zaman bu satırın büyümesi kastedilir.

Burada dikkat ettiğim şey büyümenin kaynağı. Satılan adet mi artmış, yoksa fiyatlar mı? Enflasyonun yüksek olduğu ortamlarda hasılat kâğıt üzerinde hızla büyüyebilir, ama şirket aslında aynı miktarda ya da daha az mal satıyor olabilir. Şirketler faaliyet raporlarında satış hacmini çoğu zaman ayrıca paylaşır. Oraya bakmayı alışkanlık hâline getirmek iyi olur.

Brüt kâr, yani ürünün kendisi para kazandırıyor mu

X şirketinin satışlarının maliyeti 700 milyon olsun. Bu rakam satılan malın üretimi için harcanan hammadde, işçilik ve üretim genel giderlerini kapsar. Hasılattan düşünce 300 milyon brüt kâr kalır. Brüt kâr marjı yüzde 30.

Brüt marj bana şirketin fiyatlama gücünü anlatır. Maliyetler arttığında bunu müşteriye yansıtabilen şirketin brüt marjı nispeten sabit kalır. Yansıtamayanınki erir. Birkaç yıllık brüt marjı yan yana koyduğumda ani bir düşüş görürsem sebebini faaliyet raporunda ararım. Hammadde mi pahalandı, rekabet mi sertleşti, yoksa şirket pazar payı kazanmak için bilerek fiyat mı kırdı? Üçünün anlamı birbirinden çok farklı.

Faaliyet giderleri ve esas faaliyet kârı

Brüt kârdan sonra şirketi ayakta tutan giderler geliyor: pazarlama, satış ve dağıtım giderleri, genel yönetim giderleri, araştırma geliştirme giderleri. X şirketinde bunların toplamı 150 milyon olsun, esas faaliyetlerden diğer gelir ve giderleri de sıfır kabul edelim. Geriye 150 milyon esas faaliyet kârı kalır. Marj yüzde 15.

Türkiye’deki tablolarda “esas faaliyetlerden diğer gelirler ve giderler” satırı biraz kafa karıştırıcıdır. İçinde ticari alacak ve borçlardan doğan kur farkları, vadeli satışlardan kaynaklanan finansman gelirleri gibi kalemler bulunur. Bazı dönemlerde bu satır çok büyür ve esas faaliyet kârını ya şişirir ya da ezer. Ben bu satır büyükse dipnotunu açmadan esas faaliyet kârına güvenmem.

FAVÖK neden tabloda yok

Yeni başlayanlar gelir tablosunda FAVÖK satırını arar, bulamaz. Çünkü FAVÖK (faiz, amortisman ve vergi öncesi kâr) muhasebe standartlarında tanımlı resmi bir satır değil. Analistlerin ve şirketlerin kullandığı bir ölçü.

En yaygın hesap şöyle: esas faaliyet kârına amortisman ve itfa paylarını geri eklersin. Amortisman tutarını nakit akış tablosunun ilk bölümünde ya da dipnotlarda bulursun. X şirketinin amortismanı 50 milyon olsun. FAVÖK 150 + 50 = 200 milyon, FAVÖK marjı yüzde 20.

Neden amortismanı geri ekliyoruz? Çünkü amortisman o dönemde kasadan çıkan bir para değil, geçmişte alınmış bir makinenin maliyetinin yıllara yayılmış hâli. FAVÖK, şirketin ana işinden ne kadar nakit yaratma potansiyeli olduğunu borç yapısından ve yatırım geçmişinden bağımsız olarak kabaca gösterir. Farklı borçluluktaki şirketleri kıyaslarken bu yüzden çok sevilir.

Ama FAVÖK’ü fazla sevmemek lazım. Makineler eskir, yenilenmesi gerekir. Ağır yatırım isteyen bir işte amortismanı yok saymak, gerçek bir maliyeti yok saymak demek. FAVÖK’ü yüksek ama sürekli yatırım yapmak zorunda olan bir şirket, ortaklarına beklenenden çok daha az nakit bırakabilir. Bunu nakit akış tablosu yazısında açtım.

Şirketlerin sunumlarında kendi tanımladıkları “düzeltilmiş FAVÖK” rakamlarına da dikkat. Hesabın nasıl yapıldığı açıkça yazmıyorsa ben kendi hesabımı yaparım.

Faaliyet kârından net kâra

Esas faaliyet kârının altında yatırım faaliyetlerinden gelir ve giderler gelir. Bir arsanın satışından elde edilen kâr ya da bir finansal yatırımın değer değişimi gibi. Sonra özkaynak yöntemiyle değerlenen yatırımların kârından ya da zararından düşen paylar. Ardından finansman gelir ve giderleri: kredi faizleri, finansal borçlardan doğan kur farkları, mevduat faiz gelirleri.

X şirketinde yatırım faaliyetlerinden bir şey çıkmasın, net finansman gideri 50 milyon olsun. Vergi öncesi kâr 100 milyon. Vergi gideri 25 milyon ise net dönem kârı 75 milyon. Net marj yüzde 7,5.

1.000 milyonluk satıştan ortaklara 75 milyon kaldı. Brüt kârda 300 olan rakam, net kârda dörtte birine indi. Hangi basamakta kaybın büyük olduğu şirketin karakterini gösteriyor. X şirketinde ürün kârlı, operasyon makul, ama finansman gideri ciddi bir yük. Borç azalırsa net kâr belirgin şekilde artabilir. Tersine borç büyürse, işi iyi giden bir şirket bile net kârda zorlanabilir.

Net kâra bakarken düştüğüm tuzaklar

Yeni başlayanların en sık düştüğü hatalardan biri net kârı tek başına okumak. Bir dönem net kâr ikiye katlanmış görünür, sevinirsin. Sonra fark edersin ki şirket bir gayrimenkulünü satmış, o satış kârı net kârı şişirmiş, esas faaliyet kârı ise yerinde sayıyor. Bu tür tek seferlik gelirler tekrarlanmaz ve şirketin gelecekte ne kazanacağı hakkında pek bir şey söylemez.

Tersi de olur. Büyük bir kur farkı gideri ya da bir defalık karşılık net kârı ezer, ama işin özü sağlamdır.

Enflasyon muhasebesi uygulanan dönemlerde “net parasal pozisyon kazançları (kayıpları)” diye bir satır daha çıkar. Bu satır bir nakit hareketi değil; şirketin parasal varlık ve borçlarının enflasyon karşısındaki durumunun muhasebe yansıması. Net kârı ciddi şekilde oynatabilir.

Konsolide tablolarda net kârın da ikiye ayrıldığını aklında tut: ana ortaklık payları ve kontrol gücü olmayan paylar. F/K gibi oranlarda kullanılması gereken rakam ana ortaklığa düşen kısım. Bunu değerleme oranları yazısında daha detaylı konuştuk.

Tek dönem yetmez

Gelir tablosu bir dönemi anlatır ve tek bir çeyreğe bakmak, bir filmden tek kare görmek gibi. Mevsimsellik olan işlerde (turizm, ısıtma, okul sezonu gibi) çeyrekler birbirinden çok farklı olabilir. Ben genelde son dört çeyreğin toplamına, yani yıllıklandırılmış rakamlara bakarım. Bir de geçen yılın aynı çeyreğiyle kıyaslarım.

Marjların zaman içindeki seyri, tek bir dönemdeki seviyeden çok daha değerli. Marjını istikrarlı şekilde koruyan ya da yavaş yavaş genişleten bir şirket ile her yıl inişli çıkışlı giden bir şirket arasındaki farkı ancak böyle görürsün. Marjların şirket kalitesi hakkında ne söylediğini özkaynak kârlılığı ve marjlar yazısında ayrıca anlattım. Bilançoyla nasıl birleştiğini merak edersen bilanço yazısı da burada.

Gelir tablosunu ilk kez kendi elimle bir deftere satır satır geçirdiğimde her şey yerine oturmuştu. Hâlâ tavsiye ederim. Bir şirket seç, hasılattan net kâra kadar her basamağı kâğıda yaz, aradaki kayıpları yüzde olarak hesapla. Bir sonraki şirkette ne arayacağını kendiliğinden bileceksin.