Kâr Eden Şirket Neden Nakitsiz Kalır

Esnaf arasında bilinen bir laf vardır: “Defterde kârdayız ama cepte para yok.” Uzun süre bunun nasıl mümkün olduğunu anlamamıştım. Kâr ediyorsan para da olmalı, değil mi? Finansal tablolarla uğraşmaya başlayınca bu cümlenin muhasebenin en önemli derslerinden birini anlattığını fark ettim.

Kâr ile nakit neden ayrışır

Gelir tablosu tahakkuk esasına göre hazırlanır. Bir satış yapıldığı anda gelir yazılır, müşteri parayı üç ay sonra ödese bile. Gider de aynı şekilde, ödendiği anda değil ortaya çıktığı dönemde kaydedilir. Bu yöntem performansı dönemlere doğru dağıtmak için mantıklı, ama kasadaki parayı göstermez.

Kasadaki parayı gösteren tablo nakit akış tablosu. Şirketin dönem içinde gerçekten ne kadar para tahsil ettiğini, ne kadar ödediğini ve aradaki farkın nereye gittiğini anlatır. Ben bir şirkete bakarken gelir tablosundan sonra ilk buraya geçerim. Bazı şirketlerde gelir tablosundan bile önce.

Tablo üç bölümden oluşur ve her birini ayrı ayrı okumak lazım.

İşletme faaliyetlerinden nakit akışı

Bu bölüm şirketin ana işinden ne kadar nakit ürettiğini gösterir. Türkiye’deki tabloların çoğu dolaylı yöntemle hazırlanır. Net kârdan başlanır, nakit çıkışı gerektirmeyen giderler (amortisman, karşılıklar) geri eklenir, sonra işletme sermayesindeki değişimler düzeltilir.

İşletme sermayesi dediğimiz şey kabaca ticari alacaklar artı stoklar eksi ticari borçlar. Şirket büyürken bu kalemler de büyür ve nakit yutar.

Hayali X şirketiyle düşünelim. Bir yılda 80 milyon TL net kâr açıklamış, amortismanı 20 milyon. Kâğıt üzerinde 100 milyon civarında nakit üretmesi beklenir. Ama şirket o yıl satışlarını hızla büyütmek için müşterilerine vade uzatmış, ticari alacakları 70 milyon artmış. Yeni siparişleri karşılamak için stokları da 40 milyon şişmiş. Tedarikçilerine olan borcu ise yalnızca 10 milyon artmış. İşletme sermayesi toplamda 100 milyon nakit yutmuş. İşletme faaliyetlerinden nakit akışı yaklaşık sıfır.

Gelir tablosunda pırıl pırıl 80 milyon kâr. Ana işten kasaya giren para ise neredeyse yok. Esnafın “defterde kâr, cepte para yok” dediği durum tam olarak bu.

Bu tek başına felaket değil. Büyüyen şirketler bir süre böyle dönemler yaşayabilir. Sorun, bu durum yıllarca sürünce başlıyor. Her yıl kâr açıklayıp her yıl işletme nakit akışı zayıf kalan bir şirkette ya alacaklar tahsil edilemiyordur, ya stoklar satılamıyordur, ya da kâr rakamı olduğundan güzel görünüyordur.

Bunu yakalamak için basit bir kıyas yapıyorum. Birkaç yılın toplamında işletme faaliyetlerinden nakit akışı ile net kârı yan yana koyuyorum. Uzun vadede birbirine yakın olmalılar, hatta amortisman sayesinde nakit tarafı biraz önde olmalı. Kâr sürekli nakdin çok önünde gidiyorsa orada durup dipnotları okurum.

Yatırım faaliyetlerinden nakit akışı

İkinci bölüm şirketin geleceğe ne harcadığını gösterir. Maddi ve maddi olmayan duran varlık alımları, yani yatırım harcamaları, şirket satın almaları ve finansal yatırımlar burada yer alır. Bir varlık satıldığında giren para da yine bu bölümde görünür.

Bu bölüm çoğu şirkette eksi çıkar ve bu normal. Büyümek isteyen şirket yatırım yapar. Burada sorduğum şey yatırımın ölçeği ve ne işe yaradığı. Amortismanın biraz üzerinde bir yatırım harcaması genelde şirketin mevcut kapasitesini koruyup biraz büyüttüğünü gösterir. Amortismanın katbekat üzerinde harcama yapan bir şirket ya büyük bir büyüme planı yürütüyordur ya da uzun süre ihmal ettiği ekipmanı yenilemek zorunda kalmıştır. Hangisi olduğunu faaliyet raporu ve özel durum açıklamaları anlamaya yardım eder.

Yatırım bölümü bazı yıllarda artı çıkar. Bu genellikle şirketin bir şey sattığını gösterir: arsa, iştirak, bir tesis. Tek seferliktir ve sürdürülebilir bir nakit kaynağı sayılmaz.

Finansman faaliyetlerinden nakit akışı

Üçüncü bölüm şirketin parayı nereden bulduğunu ve kime geri verdiğini gösterir. Kredi kullanımı ve geri ödemesi, tahvil ihracı, sermaye artırımı, ödenen temettüler burada durur. Faiz ödemelerini bazı şirketler bu bölümde, bazıları işletme bölümünde gösterir. Şirketleri kıyaslarken buna bakmakta fayda var.

X şirketine dönelim. Ana işten nakit gelmedi, üstüne 60 milyon yatırım yaptı. Bu parayı bir yerden bulması lazım. Büyük ihtimalle finansman bölümünde 60 milyonluk yeni kredi göreceğiz. Yani şirket kâr ettiği yıl borçlanmış. Bu borç da bir sonraki yıl gelir tablosuna faiz gideri olarak geri dönecek.

Bir şirketin temettüsünü kredi çekerek ödediğini gördüğümde içimde bir alarm çalar. Bir iki yıl idare edilebilir ama sürdürülebilir bir şey değil. Temettünün kaynağını temettü yazısında daha uzun anlattım.

Serbest nakit akışı

Bu tablodan çıkardığım en sevdiğim rakam serbest nakit akışı. Basit hâliyle, işletme faaliyetlerinden nakit akışından yatırım harcamalarını çıkarırsın. Kalan para, şirketin işini sürdürüp yatırımlarını yaptıktan sonra elinde kalandır. Borç kapatmak, temettü dağıtmak, zor günler için tampon biriktirmek için kullanılabilecek para budur.

Yıllar boyunca düzenli serbest nakit akışı üreten bir şirket ile kâr açıklayan ama serbest nakit akışı hep eksi olan bir şirket arasında büyük fark var. Birincisi kendi kendine yetiyor. İkincisi sürekli dışarıdan para bulmak zorunda, ya ortaklardan ya bankadan. Kredi musluklarının kısıldığı bir dönemde hangisinin daha rahat edeceğini tahmin etmek zor değil.

FAVÖK ile serbest nakit akışını karıştırmamak da önemli. FAVÖK işletme sermayesini, vergiyi ve yatırım harcamasını görmez. Yüksek FAVÖK’lü bir şirketin serbest nakit akışı bu üç kalem yüzünden çok zayıf olabilir. Gelir tablosu yazısında FAVÖK’ün bu zaafına değinmiştim.

Okurken edindiğim alışkanlıklar

Tek dönemden hüküm çıkarmam. Nakit akışı kâra göre çok daha oynaktır. Bir çeyrekte büyük bir tahsilat gelir, bir sonrakinde büyük bir ödeme çıkar. Üç beş yıllık toplamlar çok daha sağlıklı bir resim verir.

Ara dönem nakit akış tablolarının kümülatif olduğunu da hep hatırlatırım. Yılın ikinci çeyreğinde açıklanan tablo altı aylık toplamı gösterir. Sadece o çeyreği görmek istiyorsan bir önceki dönemin rakamlarını çıkarman gerekir. Bunu ilk öğrendiğimde epey bozulmuştum, çünkü o zamana kadar yanlış rakamları kıyaslıyormuşum.

Nakit akış tablosu, gelir tablosuna göre makyajlanması daha zor bir tablo. Kâr birtakım muhasebe tercihleriyle bir miktar oynatılabilir, ama kasadaki para ya vardır ya yoktur. Bir şirketin anlattığı hikâye ile nakit akışı birbirini tutmuyorsa ben nakde inanırım.

Üç tablonun birlikte nasıl okunduğunu görmek istersen bilanço yazısıyla başlayabilirsin. Nakit sıkışıklığının bir şirketi ne kadar kırılgan hâle getirebileceğini düşünürken risk yönetimi yazısı da yatırımcı tarafından iyi bir tamamlayıcı.