Çizgi grafikten mum grafiğe geçince ekran birden kalabalıklaşır, kırmızılı yeşilli bir sürü çubuk belirir. İlk tepki genelde “bu neden bu kadar karışık” olur. Ama alıştıktan sonra çizgi grafiğe dönmek zorlaşır. Çünkü çizgi grafik sadece kapanışı gösterir. Mum ise o gün içinde yaşanan kavganın tamamını.
Bir mumun anatomisi
Her mum dört fiyatı taşır: açılış, kapanış, en yüksek ve en düşük. Mumun kalın kısmına gövde diyoruz. Gövde, açılışla kapanış arasındaki mesafedir. Kapanış açılıştan yüksekse mum genelde yeşil (ya da içi boş), düşükse kırmızı (ya da içi dolu) çizilir.
Gövdenin üstünden ve altından uzanan ince çizgilere fitil ya da gölge deniyor. Üst fitil, fiyatın gün içinde nereye kadar çıktığını; alt fitil ise nereye kadar indiğini gösterir.
Hayali bir örnek vereyim. X şirketinin hissesi güne 100 TL’den başlamış, gün içinde 108’e kadar çıkmış, sonra 97’ye kadar inmiş ve günü 105’ten kapatmış. Bu mumun gövdesi 100 ile 105 arasında yeşil bir kutu. Üst fitili 105’ten 108’e, alt fitili 100’den 97’ye uzanıyor.
Bu mumdan ne okurum? Alıcılar günü kazanmış, ama zirvede tutunamamışlar. 108’i gördükten sonra bir miktar satış gelmiş. Aşağıda da 97’de alıcılar çıkmış. Tek bir mum bile, dikkatli bakınca, küçük bir hikâye anlatıyor.
Gövde ve fitilin oranı neden önemli
Mum okumada ilk baktığım şey formasyon adı değil, oranlar. Gövde uzun, fitiller kısa ise o gün bir taraf açıkça baskın gelmiş demektir. Gövde küçük, fitiller uzun ise piyasa kararsız kalmış, iki taraf da bir yere kadar itmiş ama sonuç alamamış.
Uzun bir üst fitil, yukarıda satıcıların bastırdığını gösterir. Uzun bir alt fitil ise aşağıda alıcıların devreye girdiğini. Bu basit okuma, formasyon isimlerini ezberlemekten çok daha işe yarar. Çünkü bütün formasyonlar aslında bu oranların özel hâllerinden ibaret.
Sık karşılaşılan formasyonlar
Aşağıdaki tabloyu yeni başlayanlar için hazırladım. Ama tabloya bakarken şunu aklında tut: Formasyonun nerede oluştuğu, formasyonun kendisinden daha önemli.
| Formasyon | Görünüşü | Genelde nerede anlam kazanır | Ne düşündürür |
|---|---|---|---|
| Çekiç | Küçük gövde üstte, alt fitil gövdenin en az iki katı, üst fitil yok denecek kadar kısa | Bir düşüşün sonunda, destek bölgesinde | Satıcılar fiyatı aşağı itmiş ama alıcılar geri toplamış |
| Ters çekiç | Küçük gövde altta, uzun üst fitil | Düşüş sonrası | Alıcılar denemiş ama henüz tutunamamış, teyit ister |
| Asılı adam | Çekiçle aynı şekil | Bir yükselişin tepesinde | Aşağıda ciddi satış denemesi olmuş, dikkat |
| Kayan yıldız | Küçük gövde altta, uzun üst fitil | Yükselişin tepesinde, direnç yakınında | Yukarıda satıcılar sert karşılık vermiş |
| Boğa yutan | Kırmızı küçük mumu, ardından gelen yeşil mum gövdesiyle tamamen kapsıyor | Düşüş sonrası | Kontrol satıcıdan alıcıya geçiyor olabilir |
| Ayı yutan | Yeşil küçük mumu, ardından gelen kırmızı mum tamamen kapsıyor | Yükseliş sonrası | Kontrol alıcıdan satıcıya geçiyor olabilir |
| Doji | Açılış ve kapanış neredeyse aynı, gövde çizgi gibi | Her yerde görülür, anlamı bağlama göre değişir | Kararsızlık |
Çekiçle asılı adamın aynı şekil olması bence mum okumanın özünü anlatıyor. Aynı mum, düşüşün dibinde umut verici, yükselişin tepesinde uyarıcı olabiliyor. Şekil aynı, bağlam farklı.
Çekiç üzerine biraz daha
Çekiç en sevilen formasyonlardan biri ve en çok yanlış kullanılanlardan da biri. Bir hisse 130’dan 100’e kadar gerilemiş olsun. Bir gün 99’dan açılıp 92’ye kadar düşüyor, sonra toparlanıp 100’den kapanıyor. Bu klasik bir çekiç görüntüsü.
Benim burada sorduğum sorular şunlar: Bu bölge daha önce destek görevi görmüş mü? O günkü hacim normalden yüksek mi? Ertesi gün fiyat çekicin gövdesinin üstünde kapanıyor mu?
Bu sorulardan biri bile “hayır” ise çekice fazla anlam yüklemiyorum. Ekran başında çok gördüğüm bir şey, insanların hiçbir destek yokken, düşüşün tam ortasında oluşan bir çekiçe sarılması. Ertesi gün fiyat çekicin altını kırıyor ve o umut kayba dönüşüyor.
Yutan formasyonlar
Yutan formasyonda iki mum var ve ikincisinin gövdesi birincinin gövdesini tamamen içine alıyor. Boğa yutanda önce küçük bir kırmızı mum, sonra onu kapsayan büyük bir yeşil mum geliyor.
Mantığı şu: Birinci gün satıcılar hâlâ hâkim ama güçleri azalmış. İkinci gün alıcılar sadece o günün kaybını değil, önceki günün tamamını geri almış. Bu, kontrolün el değiştirdiğine işaret edebilir.
Burada da benim için belirleyici olan ikinci mumun büyüklüğü ve hacim. İkinci mum birinciyi zar zor kapsıyorsa ve hacim sönükse, bunu bir formasyon olarak bile saymıyorum. Ama birinci mumun iki katı büyüklüğünde, yüksek hacimli bir yutan mum, özellikle önemli bir destek bölgesinde, dikkatimi çeker.
Doji ve kararsızlık
Doji’nin gövdesi neredeyse yok. Fiyat açıldığı yere yakın kapanmış. Fitiller uzun ya da kısa olabilir.
Bana göre doji tek başına bir sinyal değil, bir soru işareti. “Piyasa burada durup düşünüyor” diyor. Uzun bir yükselişin ardından gelen doji, alıcıların enerjisinin azaldığını düşündürebilir. Yatay seyreden bir piyasada ise dojiler o kadar sık çıkar ki neredeyse hiçbir şey ifade etmez.
Dojiden sonra gelen mum çoğu zaman asıl hikâyeyi anlatır. Bu yüzden doji gördüğümde aceleyle karar vermek yerine bir sonraki kapanışı beklemeyi tercih ediyorum.
Zaman dilimi meselesi
Aynı hissenin günlük grafiğinde güçlü görünen bir çekiç, saatlik grafikte sıradan bir dalgalanma olabilir. Ya da tam tersi. Kısa zaman dilimlerinde mumlar çok daha “gürültülü” olur, formasyonlar daha sık çıkar ve daha az güvenilir olur.
İlk yıllarımda 15 dakikalık grafiklerde formasyon avına çıkardım. Her saat bir çekiç, her saat bir yutan. Bir süre sonra bunların çoğunun rastgele dalgalanmadan farksız olduğunu fark ettim. Şimdi formasyonlara günlük ve haftalık grafiklerde daha çok önem veriyorum.
Mumlar tek başına yetmez
Mum formasyonları, destek ve direnç seviyeleri ve işlem hacmi ile birlikte okunduğunda anlam kazanıyor. Boşlukta bir çekiç, sadece bir şekil. Önemli bir destekte, yüksek hacimle oluşmuş bir çekiç ise üzerinde düşünülmeye değer bir ipucu.
Ve en iyi koşullarda bile formasyonlar yanılabilir. Bu yüzden bir formasyona dayanarak işlem açtığımda, formasyonun bozulduğunu gösterecek seviyeyi önceden belirliyorum. Çekiç için bu genelde çekicin en düşük noktasının biraz altı. Fiyat oraya inerse fikrim yanlış çıkmış demektir. Bunu baştan kabul etmek, risk yönetiminin mum okumaya uygulanmış hâli.
Grafik okumanın genel mantığını merak ediyorsan teknik analiz bize ne anlatır yazısıyla başlayabilirsin.
Bu yazı eğitim amaçlıdır, yatırım tavsiyesi değildir. İçerikte geçen kavram ve örnekler genel bilgilendirme içindir; herhangi bir sermaye piyasası aracının alım ya da satımına yönelik öneri taşımaz. Yasal uyarının tamamı